Сот тауартану сараптамасы сот сараптамаларының маңызды түрлерінің бірі болып табылады және қылмыстық, азаматтық және әкімшілік істерді тергеу және қарау барысында қолданылады. Оның негізгі міндеті — тауарлардың тұтынушылық қасиеттерін, сапасын, санын, жағдайын және құнын, сондай-ақ оларды өндіруге, сақтауға, тасымалдауға және өткізуге байланысты жағдайларды зерттеу.
Бұл сараптаманы жүргізу қажеттілігі істі шешу үшін тауартану, сапаны бағалау және өнім құнын қалыптастыру салаларында арнайы білім қажет болған жағдайда туындайды. Сарапшының қорытындысы істің нақты мән-жайларын анықтауда және келтірілген залалдың мөлшерін белгілеуде маңызды мәнге ие болуы мүмкін.
Сот тауартану сараптамасы — тауартану және онымен байланысты салалардағы арнайы білім негізінде сарапшы жүргізетін тауарлар мен өнімдерді зерттеу. Сарапшы ұсынылған объектілерді, құжаттарды және іс бойынша өзге де материалдарды зерттейді және осының негізінде өзіне қойылған сұрақтар бойынша қорытынды жасайды.
Сот тауартану сараптамасының объектілері ретінде әртүрлі өнім түрлері болуы мүмкін: азық-түлік және азық-түлік емес тауарлар, киім-кешек, аяқ киім, жиһаз, тұрмыстық техника, электроника, құрылыс материалдары, көлік құралдарының қосалқы бөлшектері және басқа да бұйымдар.
Зерттеу объектісі ретінде тек тауарлардың өздері ғана емес, сонымен қатар олардың қаптамасы, таңбалауы, үлгілері, өнімнің сапасы мен шығу тегі туралы құжаттар, техникалық құжаттама, жеткізу шарттары, тауарлық жүкқұжаттар, шот-фактуралар және басқа да материалдар қарастырылуы мүмкін.
Зерттеу жүргізу кезіндегі тауардың жағдайы ерекше маңызға ие. Мысалы, ақаудың пайда болу себептерін анықтау кезінде сарапшы өнімді пайдалану, сақтау және тасымалдау жағдайларын ескеруі тиіс. Бұл өндірістік кемшілікті тауарды дұрыс пайдаланбау немесе сақтау шарттарын бұзу салдарынан пайда болған зақымданудан ажыратуға мүмкіндік береді.
Сот тауартану сараптамасының ең көп таралған бағыттарының бірі — өнімнің сапасын зерттеу. Сарапшы тауардың нормативтік-техникалық құжаттаманың талаптарына, шарт талаптарына, таңбалауда көрсетілген мәліметтерге, сондай-ақ өнімнің тиісті санатына қойылатын талаптарға сәйкестігін анықтай алады. Ақаулар болған жағдайда олардың сипаты мен көріну дәрежесі анықталады. Ақаулар өндірістік болуы мүмкін, яғни бұйымды дайындау кезеңінде пайда болған, немесе пайдалану кезінде пайда болған эксплуатациялық ақаулар болуы мүмкін.
Сонымен қатар зақымданулар өнімді дұрыс тасымалдамау немесе сақтау салдарынан туындауы ықтимал. Зерттеудің маңызды нәтижелерінің бірі — тауарды одан әрі пайдалану мүмкіндігін анықтау. Ақаулардың сипатына байланысты өнім пайдалануға жарамды, кемшіліктерін жойғаннан кейін пайдалануға жарамды, тұтынушылық қасиеттерін ішінара жоғалтқан немесе мақсаты бойынша пайдалануға толық жарамсыз деп танылуы мүмкін.
Сараптаманың тағы бір маңызды мүмкіндігі — өнімнің құнын анықтау. Бұл міндет залалды өтеу, мүлікті бөлу, тауардың бүлінуі немесе жоғалуы туралы дауларды шешу кезінде ерекше маңызға ие болады.
Сарапшы тауардың түрін, моделін, өндірушісін, жағдайын, жинақталуын, пайдалану мерзімін және басқа да маңызды сипаттамаларын ескере отырып, оның құнын анықтай алады. Өнім бүлінген жағдайда оның құнының төмендеу мөлшері анықталуы мүмкін.
Сот тауартану сараптамалық зерттеу, өнімнің нақты санын және оның жинақталуын анықтауға да бағытталуы мүмкін. Бұл нақты жеткізілген тауар шарт талаптарына немесе ілеспе құжаттарға сәйкес келмеген жағдайларда маңызды.
Сонымен қатар сарапшы өнімнің таңбалануы мен қаптамасын зерттей алады. Осы белгілерді талдау ұсынылған тауардың мәлімделген сипаттамаларға сәйкестігін анықтауға, таңбалаудың өзгертілген белгілерін немесе өнім туралы ақпараттың сәйкес келмеуін анықтауға мүмкіндік береді.
Сот тауартану сараптамасының нәтижелері әртүрлі санаттағы істерді қарау кезінде пайдаланылуы мүмкін. Азаматтық процесте ол тауардың сапасына, сатып алу-сату шарттарының орындалуына, залалды өтеуге және тұтынушылардың құқықтарын қорғауға қатысты дауларды шешу кезінде сұранысқа ие.
Қылмыстық процесте тауарлық зерттеулер ұрлық, алаяқтық, мүліктік залал келтіру және тауарлар мен материалдық құндылықтарға байланысты басқа да қылмыстарды тергеу кезінде маңызды болуы мүмкін.
Осылайша, сот тауартану сараптамасы тауарлар мен өнімдерді зерттеудің кең мүмкіндіктеріне ие. Ол олардың сапалық және сандық сипаттамаларын анықтауға, ақауларды анықтауға, олардың пайда болу себептерін белгілеуге, жинақталуы мен таңбалануын зерттеуге, сондай-ақ тиісті жағдайларда құнын және оның өзгеру дәрежесін анықтауға мүмкіндік береді.
Бұл сараптаманың практикалық маңызы — арнайы тауартану білімінің көмегімен қарапайым дәлелдемелер арқылы ғана анықтау мүмкін емес мән-жайларды объективті түрде зерттеуге мүмкіндік беруінде. Сонымен бірге, нәтижелердің дұрыстығы ұсынылған объектілер мен материалдардың сапасына, сарапшыға қойылған сұрақтардың дұрыс тұжырымдалуына, ғылыми негізделген әдістерді қолдануға және процестік талаптардың сақталуына байланысты.
Өндірістің дамуы, тауарлардың жаңа түрлерінің пайда болуы және сауда қатынастарының күрделенуі сот тауартану сараптамасына деген қажеттілікті арттырады. Оның мүмкіндіктері өнімнің сапасына, жағдайына, сипаттамаларына және құнына байланысты мәселелердің кең ауқымын тиімді шешуге мүмкіндік береді. Бұл оны қазіргі заманғы сот ісін жүргізудің маңызды құралдарының біріне айналдырады.
Қызылорда облысы бойынша ССИ-ның бас сарапшысы А.Достанова
