Құқықтық мемлекет құру жолындағы ең маңызды қағидалардың бірі – сот билігінің тәуелсіздігі. Соттың дербес әрі әділ болуы азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың, заң үстемдігін қамтамасыз етудің негізгі шарты болып табылады. Сот билігі тәуелсіз болған жағдайда ғана қоғамда әділдік орнап, мемлекетке деген сенім нығаяды.
Сот билігінің тәуелсіздігі дегеніміз – судьялардың шешім қабылдау барысында заңнан басқа ешбір органға, лауазымды тұлғаға немесе сыртқы ықпалға тәуелді болмауы. Бұл қағида судьялардың ар-ожданымен, ішкі сенімімен және қолданыстағы заңнамаға сүйене отырып үкім шығаруын көздейді. Егер сот қандай да бір қысымға ұшыраса, әділ сот төрелігі туралы айту мүмкін емес.
Құқықтық мемлекетте сот билігі заң шығарушы және атқарушы биліктен бөлек, тең дәрежеде қызмет етеді. Биліктің бөліну қағидасы – демократиялық қоғамның негізі. Осы үш билік тармағы бір-бірін тежеп, тепе-теңдікте ұстап отыруы тиіс. Ал сот билігі осы жүйеде заңдардың дұрыс орындалуын қадағалайтын басты кепіл рөлін атқарады.
Соттың тәуелсіздігі ең алдымен судьялардың мәртебесімен тікелей байланысты. Судьялардың ауыстырылмауы, олардың материалдық және әлеуметтік тұрғыда қамтамасыз етілуі, қызметіне заңсыз араласқаны үшін жауапкершіліктің белгіленуі – осы тәуелсіздіктің нақты кепілдіктері. Мұндай жағдайлар жасалғанда ғана судья өз шешімін батыл әрі әділ шығара алады.
Азаматтардың сотқа деген сенімі де сот билігінің тәуелсіздігімен өлшенеді. Егер халық соттың әділдігіне сенсе, даулар заңды жолмен шешіледі, қоғамда заңсыздық пен өз бетінше әрекет ету азаяды. Бұл өз кезегінде қоғамдық тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.
Қазақстан Республикасының Конституциясында сот билігінің тәуелсіздігі нақты бекітілген. Бұл – еліміздің құқықтық мемлекет құруға бағытталған стратегиялық ұстанымын көрсетеді. Соңғы жылдары сот жүйесін реформалау, судьялардың жауапкершілігін арттыру және сот процестерінің ашықтығын қамтамасыз ету бағытында бірқатар оң өзгерістер жүзеге асырылуда.
Сот билігінің тәуелсіздігі – құқықтық мемлекеттің жай ғана белгісі емес, оның берік іргетасы. Әділ әрі тәуелсіз сотсыз заң үстемдігі де, азаматтардың құқықтарының қорғалуы да мүмкін емес. Сондықтан сот билігінің тәуелсіздігін нығайту – мемлекеттің де, қоғамның да ортақ мүддесі болып қала береді.
Е.Дүйсенбаев,
Тараз қаласы N2 сотының төрағасы