Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік жылдарында мемлекеттік тілдің мәртебесін нығайту, оның қолданыс аясын кеңейту бағытында ауқымды жұмыстар атқарылды. Бұл процесс – тек тілдік саясаттың ғана емес, сонымен қатар қоғамдық-саяси, әлеуметтік және құқықтық салаларға да қатысты маңызды шара. Әсіресе, мемлекеттік тілдің әділ сот жүйесінің алғышарты ретіндегі рөлі ерекше айқындалады. Әділ сот – қоғамдағы құқықтық тәртіптің, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының кепілі. Ал бұл кепілдікті қамтамасыз етуде мемлекеттік тілдің орны ерекше.
Әділ сот жүйесінің негізгі қағидаттарының бірі – сот процесінің жариялылығы мен ашықтығы. Бұл қағидат сот ісін жүргізу барысында барлық тараптардың тең мүмкіндіктерге ие болуын, өздерінің құқықтарын қорғау үшін толыққанды жағдай жасалуын талап етеді. Егер сот процесі мемлекеттік тілде жүргізілсе, онда бұл тілді еркін меңгерген азаматтар ғана өздерінің мүдделерін толық қорғай алады. Мемлекеттік тілден тыс тілде іс жүргізу, әсіресе, мемлекеттік тілді жетік білмейтін тараптар үшін теңсіздік тудырады, олардың сотқа деген сенімін азайтады.
Қазақстан Республикасының Конституциясының 9-бабында «Қазақстан Республикасында мемлекеттік тіл – қазақ тілі» деп нақты көрсетілген. Сот процесінде мемлекеттік тілдің басымдығы – бұл тек заң талабы ғана емес, сонымен қатар қоғамдық әділдік пен теңдікті қамтамасыз етудің маңызды факторы. Егер азамат сотқа жүгінгенде, оның ісі мемлекеттік тілде қаралатынына сенімді болса, бұл оның сот жүйесіне деген сенімін арттырады. Мемлекеттік тілді жетік білмеу салдарынан құқықтары тапталу қаупі бар азаматтарға заңгерлік көмек көрсету, аудармашылардың қызметін ұйымдастыру – мемлекеттік органдардың міндеті. Бұл жұмыстардың сапалы атқарылуы, әрине, сот жүйесінің тиімділігін арттырады.
Мемлекеттік тілдің әділ соттың алғышарты ретіндегі маңызын арттыру үшін келесідей шаралар атқарылуы қажет:
Сот қызметкерлерінің мемлекеттік тілді меңгеру деңгейін арттыру: Сот судьялары, сот приставы, сот мамандары және өзге де қызметкерлердің мемлекеттік тілді еркін қолдану дағдыларын жетілдіру – сот процесінің сапалы жүруіне тікелей әсер етеді. Бұл бағытта жүйелі оқыту курстарын ұйымдастыру, тілдік тәжірибе алмасуға жағдай жасау маңызды.
Заңнамалық актілерді мемлекеттік тілде қолжетімді ету. Барлық заңдар, нормативтік-құқықтық актілер, сот практикасы материалдары мемлекеттік тілде сапалы және уақтылы жариялануы тиіс. Бұл азаматтардың заңнаманы толық түсінуіне және өз құқықтарын анық білуіне көмектеседі.
Аудармашылардың рөлін күшейту. Мемлекеттік тілді меңгермейтін азаматтар үшін сапалы және тегін аудармашылық қызмет көрсетуді қамтамасыз ету – әділ соттың маңызды шарты. Аудармашылардың біліктілігін арттыру, олардың жұмысын бақылау жүйесін жетілдіру қажет.
Құқықтық ағартуды мемлекеттік тілде жүргізу. Азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыру мақсатында ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын мемлекеттік тілде белсенді жүргізу. БАҚ-та, интернет-ресурстарда, қоғамдық орындарда құқықтық насихатты мемлекеттік тілде кеңінен тарату.
Мемлекеттік тіл – бұл тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ол құқықтық мемлекеттің, әділ сот жүйесінің негізгі бағаны. Мемлекеттік тілдің мәртебесін нығайту арқылы біз азаматтардың құқықтарын қорғаудың, қоғамдағы әділдікті орнатудың мықты негізін қалаймыз. Мемлекеттік тіл – әділ соттың алғышарты, ал әділ сот – қоғамның тұрақтылығы мен дамуының кепілі.
Мұғалжар аудандық сотының
жетекші маманы А.О.Мусаева
