Құқықтық мемлекет құру жолындағы кез келген елдің басты мақсаты – қоғамда заң үстемдігін қамтамасыз ету, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, қоғамдық тәртіп пен тұрақтылықты сақтау болып табылады. Қазақстан Республикасы Конституциясының негізінде қалыптасқан құқықтық жүйе де осы қағидаттарға сүйенеді.
Сондықтан мемлекеттің негізгі міндеттерінің бірі ретінде заңның мүлтіксіз орындалуын және тәртіптің қатаң сақталуын қамтамасыз ету мәселесі ерекше маңызға ие. Бұл міндетті жүзеге асыруда сот билігі шешуші рөл атқарады.
Заң үстемдігі – құқықтық мемлекеттің негізі болып табылады. Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырған. Конституцияның осы қағидаты мемлекеттік биліктің барлық тармақтарының қызметі заңға негізделуі тиіс екенін білдіреді. Заң үстемдігі қағидаты азаматтар мен мемлекеттік органдардың құқықтары мен міндеттерінің тең дәрежеде заңмен реттелуін көздейді.
Заңның мүлтіксіз орындалуы тек мемлекеттік органдардың ғана емес, барлық азаматтар мен заңды тұлғалардың міндеті болып табылады. Заң талаптарының сақталуы қоғамдық қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз етіп, құқық бұзушылықтардың алдын алуға, қоғамдағы әділдік пен сенімді нығайтуға ықпал етеді.
Сонымен қатар, заң үстемдігі қағидаты биліктің заңмен шектелуін, мемлекеттік органдардың өз өкілеттіктерін Конституция мен заңдарға сәйкес жүзеге асыруын талап етеді. Бұл қағидат азаматтардың мемлекетке деген сенімін арттырып, құқықтық мәдениеттің дамуына негіз қалайды.
Сот жүйесінің заңдылықты қамтамасыз етудегі орны
Қазақстан Республикасының сот жүйесі заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз етудің негізгі институттарының бірі болып табылады. Конституцияға сәйкес сот билігі азаматтардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғауға, заңдардың және өзге де нормативтік құқықтық актілердің дұрыс қолданылуын қамтамасыз етуге бағытталған.
Соттардың тәуелсіздігі заң үстемдігінің маңызды кепілдігі болып саналады. Судьялар сот төрелігін жүзеге асыру кезінде тек Конституция мен заңға ғана бағынады. Бұл қағидат сот шешімдерінің объективтілігі мен әділдігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Соттар қылмыстық, азаматтық және әкімшілік істерді қарау барысында құқық бұзушылықтарға құқықтық баға береді, заң талаптарының сақталуын қадағалайды және бұзылған құқықтарды қалпына келтіреді. Осылайша, сот билігі қоғамдағы құқықтық тәртіптің сақталуына және заң талаптарының орындалуына тікелей ықпал етеді.
Азаматтардың құқықтарын қорғау – сот төрелігінің басты мақсаты болып табылады. Себебі құқықтық мемлекетте заңдылықты қамтамасыз ету тек құқық бұзушыларды жауаптылыққа тартумен шектелмейді. Оның негізгі мақсаты – әрбір адамның құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау болып табылады. Қазақстан Республикасының соттары азаматтардың конституциялық құқықтарын қорғаудың тиімді құралы ретінде қызмет етеді.
Әділ сот төрелігі адамның құқықтары бұзылған жағдайда оларды қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Сот арқылы азаматтар мемлекеттік органдардың заңсыз әрекеттеріне немесе шешімдеріне шағымдана алады, келтірілген залалдың орнын толтыруды талап етуге құқылы. Бұл өз кезегінде мемлекеттік органдардың жауапкершілігін арттырып, заңдылық қағидатын нығайтады.
Қазақстанда жүргізіліп жатқан сот-құқықтық реформалардың негізгі бағыттарының бірі – сот төрелігінің қолжетімділігін арттыру, сот рәсімдерінің ашықтығы мен жариялылығын қамтамасыз ету болып табылады. Электрондық сот ісін жүргізу жүйесінің енгізілуі, сот процестерінің цифрландырылуы және процестік кепілдіктердің кеңейтілуі азаматтардың құқықтарын қорғаудың тиімділігін арттыруға бағытталған.
Құқықтық тәртіп пен қоғамдық тұрақтылықтың өзара байланысы
Заңның мүлтіксіз орындалуы мен тәртіптің қатаң сақталуы қоғамдық тұрақтылықтың маңызды алғышарты болып табылады. Құқықтық тәртіп сақталған қоғамда азаматтардың қауіпсіздігі қамтамасыз етіліп, экономикалық даму мен әлеуметтік прогреске қолайлы жағдай жасалады.
Сот жүйесінің тиімді қызметі құқық бұзушылықтардың алдын алуға, заңсыз әрекеттердің жолын кесуге және құқықтық дауларды өркениетті жолмен шешуге мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде қоғамдағы әлеуметтік шиеленістердің төмендеуіне және құқықтық сананың қалыптасуына ықпал етеді.
Заңдылықтың сақталуы инвестициялық тартымдылықты арттыруға да әсер етеді. Кәсіпкерлер мен инвесторлар құқықтарының сенімді қорғалуы экономикалық қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Сондықтан тәуелсіз әрі әділ сот жүйесі елдің әлеуметтік-экономикалық дамуының маңызды факторларының бірі болып табылады.
Қорытындылай келе, мемлекеттің басты міндеттерінің бірі – заңның мүлтіксіз орындалуын және тәртіптің қатаң сақталуын қамтамасыз ету. Бұл міндетті жүзеге асыруда Қазақстан Республикасының сот жүйесі ерекше орын алады. Соттар заң үстемдігін қамтамасыз етіп қана қоймай, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғайды, қоғамдық әділдікті қалпына келтіреді және құқықтық тәртіптің сақталуына ықпал етеді.
Қазіргі кезеңде Қазақстанда жүргізіліп жатқан сот-құқықтық реформалар сот билігінің тәуелсіздігін нығайтуға, сот төрелігінің сапасы мен қолжетімділігін арттыруға бағытталған. Заң үстемдігі қағидаты толық жүзеге асқан жағдайда ғана мемлекет пен қоғамның тұрақты дамуы қамтамасыз етіліп, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделері сенімді қорғалатын болады. Сондықтан заңдылықты сақтау мен құқықтық тәртіпті нығайту – мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті әрі құқықтық мемлекеттің негізгі құндылығы болып қала береді.
Нәбияқызы Зульфия, Ақтөбе қаласының мамандандырылған тергеу сотының Сот әкімшісінің басшысы
