1. Кіріспе
Күзетпен ұстау – қылмыстық процестегі ең қатаң бұлтартпау шараларының бірі. Ол күдіктінің немесе айыпталушының тергеуден, анықтаудан немесе соттан жасырынуының, қылмыстық әрекетін жалғастыруының, куәларға ықпал етуінің немесе істі объективті қарауға кедергі келтіруінің алдын алу мақсатында қолданылады.
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес әркімнің жеке бас бостандығына құқығы бар. Сондықтан күзетпен ұстау тек заңда көзделген негіздер болған жағдайда және соттың санкциясымен ғана қолданылады.
2. Күзетпен ұстаудың құқықтық негіздері
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне сәйкес күзетпен ұстау ерекше жағдайларда қолданылатын бұлтартпау шарасы болып табылады.
Сот күзетпен ұстау туралы мәселені шешкен кезде мынадай мән-жайларды жан-жақты бағалайды:
• жасалған қылмыстың ауырлығын;
• күдіктінің немесе айыпталушының жеке басын;
• оның отбасылық және әлеуметтік жағдайын;
• тұрақты тұрғылықты жерінің болуын;
• бұрын сотталған-сотталмағанын;
• тергеуден немесе соттан жасырыну қаупін;
• қылмыстық процестің басқа қатысушыларына ықпал ету мүмкіндігін;
• қылмыстық құқық бұзушылықты жалғастыру қаупін.
Күзетпен ұстау автоматты түрде қолданылмайды. Әрбір жағдайда нақты дәлелдер мен негіздер болуы тиіс.
3. Күзетпен ұстауды қолданудың мақсаттары
Күзетпен ұстау мынадай нақты мақсаттарда қолданылады:
1. Күдіктінің тергеуден немесе соттан жасырынуына жол бермеу.
2. Қылмыстық істі тергеуге кедергі келтірудің алдын алу.
3. Куәларға, жәбірленушілерге немесе басқа тұлғаларға қысым көрсетуге жол бермеу.
4. Жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтардың жасалуын болдырмау.
5. Сот актісінің орындалуын қамтамасыз ету.
4. Күзетпен ұстау туралы өтінішті қарау тәртібі
Тергеуші немесе анықтаушы прокурормен келісіп, сотқа күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын санкциялау туралы өтінішхат енгізеді.
Тергеу судьясы келесі әрекеттерді жүзеге асырады:
• ұсынылған материалдарды зерттейді;
• прокурордың пікірін тыңдайды;
• күдіктінің және оның қорғаушысының уәждерін қарайды;
• барлық мән-жайларды бағалап, шешім қабылдайды.
Нәтижесінде тергеу судьясы күзетпен ұстауға санкция береді не өтінішті қанағаттандырудан бас тартады.
5. Практикалық мысалдар
| 1-мысал: Тергеуден жасырыну қаупі Азамат Д . аса ірі мөлшерде алаяқтық жасады деген күдікке ілінді. Тергеу барысында оның шетелге шығуға дайындалып жүргені және жалған құжаттар рәсімдегені анықталды. Бұл жағдайда тергеуден жасырыну қаупі болғандықтан, сот күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын қолдануы мүмкін. |
| 2-мысал: Процеске қатысушыларға заңсыз ықпал ету Азамат И. ауыр дене жарақатын келтірді деген күдікпен ұсталды. Тергеу кезінде ол жәбірленуші мен куәларға қоңырау шалып, көрсетулерін өзгертуге мәжбүрлеген. Бұл мән-жайлар куәларға заңсыз ықпал ету қаупін көрсететіндіктен, күзетпен ұстауды қолдануға негіз болуы мүмкін. |
| 3-мысал: Қылмыстық әрекетті қайталап жасау қаупі Азамат Н. бұрын бірнеше рет сотталған және шартты түрде мерзімінен бұрын босатылғаннан кейін қайтадан ауыр қылмыс жасады деген күдікке ілінді. Сот оның бұрынғы мінез-құлқын, қылмысты қайталап жасау қаупін ескере отырып, күзетпен ұстау шарасын таңдауы мүмкін. |
6. Күзетпен ұстауды қолдану кезіндегі құқықтардың сақталуы
Күзетпен ұстау кезінде күдікті немесе айыпталушы заңмен кепілдендірілген мынадай құқықтарды жүзеге асыруға құқылы:
• қорғаушының көмегін пайдалануға;
• сотқа өз уәждерін айтуға;
• аудармашының көмегін алуға;
• сот қаулысына шағым жасауға;
• заңда көзделген басқа да құқықтарды жүзеге асыруға.
Бұл құқықтардың сақталуы әділ сот төрелігінің маңызды кепілі болып табылады.
7. Қорытынды
Күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы қылмыстық сот ісін жүргізудің тиімділігін қамтамасыз ететін маңызды процессуалдық құрал болып табылады. Сонымен бірге ол азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын шектейтіндіктен, тек заңда көрсетілген негіздер болған кезде және сот бақылауымен қолданылуы тиіс.
Тергеу судьясы әрбір істің нақты мән-жайларын жан-жақты зерттеп, адамның құқықтары延 қоғамдық мүдде арасындағы тепе-теңдікті сақтай отырып шешім қабылдауы қажет. Осы қағидалардың сақталуы қылмыстық процестің заңдылығын, әділдігін және тиімділігін қамтамасыз етеді.
Ж.Е.Исабаева, Ұлытау облысы Жезқазған қаласының мамандандырылған тергеу сотының торағасы
