Халықаралық қатынастардың дамуы мен жаһандану үдерісі мемлекеттердің өз аумақтарынан тыс жерде де құқық қолдану мәселесін алға шығарды. Осы тұрғыда эксаумақтылық соттылық ұғымы халықаралық құқық пен ұлттық заңнамада ерекше мәнге ие. Бұл түсінік мемлекеттің өз аумағынан тыс жерлерде, яғни басқа мемлекеттердің немесе халықаралық кеңістіктің шегінде, өз азаматтарына не белгілі бір әрекеттерге қатысты сот билігін жүзеге асыруын білдіреді.
Эксаумақтылық соттылық (лат. extra territorium — «аумақтан тыс») — мемлекеттің өз юрисдикциясын өзінің ұлттық шекарасынан тыс жерлерде қолдануы. Бұл құқықтың мақсаты — мемлекеттің азаматтарын, заңды тұлғаларын немесе ұлттық мүдделерін қорғау.
Мұндай юрисдикция халықаралық құқық тұрғысынан ерекше жағдайларда ғана мойындалады, себебі ол басқа мемлекеттің егемендігіне әсер етуі мүмкін.
Эксаумақтылық соттылық келесі негіздер бойынша жүзеге асуы мүмкін:
- Азаматтық (тұлғалық) қағида – мемлекет өз азаматтарының шетелде жасаған іс-әрекеттері үшін жауапкершілік белгілейді.
- Қорғаушылық қағида – мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне, саяси немесе экономикалық мүдделеріне қарсы әрекеттерге қатысты қолданылады.
- Универсалды қағида – адамзатқа қарсы ауыр қылмыстар (геноцид, соғыс қылмыстары, терроризм, пираттық) бойынша кез келген мемлекет қылмыскерді жауапқа тарта алады.
Эксаумақтылық соттылық құқықтың әртүрлі салаларында көрініс табады:
- Қылмыстық құқық саласында
Мемлекет өз азаматтарын немесе өзіне қарсы бағытталған қылмыстарды шетелде жасаған жағдайда да жауапқа тартады.
Мысалы: Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 7-бабына сәйкес, ҚР азаматы шетелде қылмыс жасаса, егер ол сол елде жазаланбаса, Қазақстанда жауапқа тартылуы мүмкін. - Азаматтық және әкімшілік құқық саласында
Кейбір елдер өз резиденттерінің шетелде жасаған экономикалық немесе қаржылық бұзушылықтары үшін де юрисдикция қолданады (мысалы, салықтан жалтару, қаржылық алаяқтық істері). - Халықаралық қылмыстық юрисдикция
Адамзатқа қарсы қылмыстарды тергеу мен соттау үшін құрылған Халықаралық қылмыстық сот немесе арнайы трибуналдар эксаумақтық соттылық қағидасы бойынша жұмыс істейді.
Эксаумақтылық соттылықтың мысалдары
- АҚШ өз азаматтарына және ұлттық компанияларына қатысты заңдарын жиі эксаумақтық түрде қолданады (мысалы, коррупцияға қарсы FCPA заңы).
- Франция мен Германия өз азаматтарының шетелде жасаған ауыр қылмыстарын өз соттарында қарай алады.
- Қазақстан да ұлттық қауіпсіздікке қатер төндіретін әрекеттерге қатысты эксаумақтық соттылықты жүзеге асырады.
Эксаумақтылық юрисдикция халықаралық құқықта шектеулі түрде мойындалады. Ол басқа мемлекеттің ішкі ісіне араласуға жол бермеуі тиіс. Сондықтан мұндай істер көбіне:
- халықаралық келісімдер,
- экстрадиция туралы шарттар,
- немесе халықаралық қылмыстық ұйымдардың мандаты негізінде жүзеге асырылады.
Эксаумақтылық соттылықты жүзеге асыру барысында мемлекеттер егемендік теңдігі, араласпау, құқықтық ынтымақтастық принциптерін сақтауы қажет.
Эксаумақтылық соттылық – заманауи халықаралық құқықтағы маңызды құбылыс. Ол мемлекеттің өз азаматтарын және ұлттық мүдделерін қорғауға мүмкіндік береді, сонымен қатар ауыр халықаралық қылмыстармен күресте тиімді құрал болып табылады. Алайда оның қолданылуы басқа мемлекеттердің егемендігін бұзбауы үшін халықаралық құқық нормаларына сай жүзеге асырылуы тиіс.
Л.Әбдуәли, Қызылорда қаласының ӘҚБ сотының
жетекші маманы
