Қылмыстық процесте соттылық институты істің қай сотта қаралатынын айқындайтын маңызды процессуалдық тетік болып табылады. Соттылықтың дұрыс айқындалуы істің заңды, әділ әрі уақытылы қаралуына тікелей әсер етеді. Қазақстан Республикасының қылмыстық-процестік заңнамасында соттылықтың бірнеше түрі көзделген, соның ішінде ерекше назар аударатын институттардың бірі – эксаумақтық соттылық.
Эксаумақтық соттылық – қылмыстық істі немесе тергеу судьясының қарауына жататын материалдарды олардың әдеттегі аумақтық юрисдикциясынан тыс орналасқан сотта қарау мүмкіндігін білдіреді. Бұл институттың негізгі мақсаты – қылмыстық процестің объективтілігі мен бейтараптығын қамтамасыз ету, сондай-ақ сот төрелігін жүзеге асыру кезінде туындауы мүмкін кедергілердің алдын алу.
Тәжірибеде кейбір жағдайларда істі әдеттегі аумақтық сотта қарау объективті себептерге байланысты қиындық тудыруы мүмкін. Мысалы, істің қатысушыларының барлығы немесе басым бөлігі белгілі бір өңірде орналасуы, қауіпсіздік мәселелері, сондай-ақ істің қоғамдық резонансқа ие болуы секілді жағдайлар орын алуы ықтимал. Осындай жағдайларда эксаумақтық соттылықты қолдану сот төрелігінің тиімді жүзеге асырылуына мүмкіндік береді.
Эксаумақтық соттылық институты, ең алдымен, соттардың тәуелсіздігі мен бейтараптығын қамтамасыз ету қағидатымен тығыз байланысты. Егер белгілі бір істі сол аумақта қарау соттың объективтілігіне күмән тудыруы мүмкін болса немесе процестің қалыпты өтуіне кедергі келтіретін өзге де мән-жайлар орын алса, онда істі басқа аумақтағы соттың қарауына беру орынды шешім болып табылады.
Сонымен қатар, эксаумақтық соттылық тергеу судьясының өкілеттіктерін жүзеге асыру барысында да қолданылуы мүмкін. Қылмыстық процесте санкция беруге байланысты бірқатар процессуалдық әрекеттерді тергеу судьясы қарайтыны белгілі. Кейбір жағдайларда мұндай материалдарды басқа өңірдегі тергеу судьясының қарауына беру қажеттілігі туындауы мүмкін. Бұл, әсіресе, істің объективті қаралуын қамтамасыз ету мақсатында маңызды.
Эксаумақтық соттылықты қолдану барысында заңдылық қағидаты қатаң сақталуы тиіс. Яғни істі басқа сотқа беру туралы шешім нақты процессуалдық негіздерге сүйене отырып қабылдануы қажет. Бұл ретте тараптардың құқықтары мен заңды мүдделерінің сақталуы, сондай-ақ қылмыстық процестің барлық қағидаттарының орындалуы басты назарда болуы тиіс.
Қорытындылай келе, эксаумақтық соттылық қылмыстық сот ісін жүргізу жүйесіндегі маңызды құқықтық механизмдердің бірі болып табылады. Ол сот төрелігінің объективтілігін қамтамасыз етуге, процестің тиімділігін арттыруға және құқықтық мемлекет қағидаттарын іске асыруға бағытталған. Сондықтан аталған институтты дұрыс әрі негізді қолдану соттардың қызметінде ерекше маңызға ие.
Қызылорда қаласының мамандандырылған тергеу сотының бас маман-сот отырысының хатшысы
Асылбекова Нұргүл Онталаповна
