ЦИРКУЛЯРЛЫҚ ЭКОНОМИКА: ТАБИҒАТТЫ ҚОРҒАУ МЕН ТҰРАҚТЫ ДАМУДЫҢ ЖАҢА БАҒЫТЫ

Қазіргі таңда әлем елдері экономикалық дамудың жаңа жолдарын іздестіруде. Өндірістің ұлғаюы, халық санының өсуі және тұтыну көлемінің артуы табиғи ресурстарға түсетін салмақты күшейтіп отыр. Осындай жағдайда қоршаған ортаны қорғау мен экономикалық өсуді өзара үйлестіру маңызды міндетке айналды. Бұл мәселені шешудің тиімді бағыттарының бірі – циркулярлық экономиканы дамыту.

Циркулярлық экономика дегеніміз не? Қарапайым тілмен айтқанда, бұл – табиғи ресурстарды үнемді пайдалану, қалдықтарды азайту, пайдаланылған заттарды қайта өңдеу және оларды өндіріс айналымына қайтару жүйесі. Оның негізгі мақсаты – қолда бар ресурстарды мүмкіндігінше ұзақ пайдаланып, табиғатқа келетін зиянды азайту.

Бүгінгі күні біз көбіне «өндіру – пайдалану – тастау» қағидатына негізделген экономика жағдайында өмір сүріп келеміз. Мысалы, күнделікті қолданатын пластик бөтелкелер, қағаз, шыны ыдыстар немесе тұрмыстық техника белгілі бір уақыт пайдаланылғаннан кейін қоқысқа тасталады. Ал циркулярлық экономика жағдайында мұндай заттар қалдық ретінде ғана емес, қайта пайдалануға болатын ресурс ретінде қарастырылады.

Мәселен, пайдаланылған пластиктен жаңа бұйымдар, қағаз қалдықтарынан қаптама материалдары, ал ескі тұрмыстық техниканың бөлшектерінен жаңа өнімдер жасауға болады. Бұл табиғи шикізатқа деген сұранысты азайтып қана қоймай, жаңа өндіріс орындарының ашылуына, кәсіпкерліктің дамуына және жұмыс орындарының көбеюіне мүмкіндік береді.

Алайда циркулярлық экономиканы тек қоқысты сұрыптау немесе қайта өңдеу деп түсіну жеткіліксіз. Бұл – өндіріс пен тұтыну мәдениетін түбегейлі өзгертуді көздейтін жаңа экономикалық көзқарас. Мұнда өнімді өндіру кезінде оның ұзақ пайдаланылуы, жөндеуге жарамдылығы және кейін қайта өңделу мүмкіндігі алдын ала ескеріледі.

Қазақстан үшін циркулярлық экономикаға көшу – экологиялық қажеттілік қана емес, экономикалық мүмкіндік. Еліміз табиғи ресурстарға бай мемлекеттердің бірі болғанымен, оларды ұтымды пайдалану, өндіріс қалдықтарын азайту және қайта өңдеу саласын дамыту мәселелері өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Қазақстанда бұл бағытта белгілі бір құқықтық негіздер қалыптасқан. Атап айтқанда, 2021 жылы қабылданған Экология кодексінде қалдықтарды басқару, оларды қайта өңдеу және өндірушілер мен импорттаушылардың кеңейтілген міндеттемелеріне қатысты нормалар қарастырылған. Сонымен қатар еліміздің «жасыл экономикаға» көшу жөніндегі тұжырымдамасында ресурстарды тиімді пайдалану мен циркулярлық экономика қағидаттарына назар аударылған.

Дегенмен заңнамалық нормалардың болуы олардың іс жүзінде толық әрі тиімді орындалатынын білдірмейді. Сондықтан бүгінгі маңызды міндеттердің бірі – циркулярлық экономика қағидаттарын нақты өндіріс пен күнделікті өмірге енгізуге мүмкіндік беретін құқықтық және экономикалық жағдайларды жетілдіру.

Ең алдымен, қалдықтарды бөлек жинау және сұрыптау жүйесін дамыту қажет. Бұл үшін елді мекендерде тиісті инфрақұрылым қалыптастырылып, тұрғындарға қолайлы жағдай жасалуы тиіс. Егер азаматтар қалдықтарды бөлек жинағанымен, олар кейін бір жерге төгілетін болса, мұндай бастаманың тиімділігі төмендейді. Демек, қалдықтарды жинаудан бастап қайта өңдеуге дейінгі бүкіл жүйе өзара байланысты жұмыс істеуі керек.

Екінші маңызды мәселе – кәсіпкерлерді ынталандыру. Қайта өңдеу саласында қызмет ететін кәсіпорындарға қолайлы жағдай жасау, жаңа технологияларды енгізуді қолдау және қайта өңделген шикізаттан жасалған өнімдерге сұранысты арттыру қажет. Бұл ретте мемлекеттік қолдау шаралары нақты нәтижеге, яғни қалдықтардың азаюына және ресурстардың қайта пайдаланылуына бағытталғаны жөн.

Үшіншіден, өндірушілердің жауапкершілігін күшейту мәселесіне назар аудару керек. Өнім шығаратын кәсіпорын оның сапасы мен қауіпсіздігіне ғана емес, пайдаланудан кейін қоршаған ортаға тигізетін әсеріне де жауапкершілікпен қарауы қажет. Осы тұрғыдан өндірушілердің кеңейтілген міндеттемелері жүйесін жетілдіру маңызды.

Төртіншіден, халықтың экологиялық мәдениетін қалыптастыру ерекше мәнге ие. Циркулярлық экономика тек мемлекеттік органдардың немесе кәсіпорындардың күшімен дамымайды. Оған әрбір азаматтың қатысуы қажет. Заттарды ұқыпты пайдалану, артық тұтынудан бас тарту, жарамды бұйымдарды қайта қолдану және қалдықтарды сұрыптау – табиғатты қорғауға қосылатын күнделікті үлес.

Бұл бағытта мектептер мен жоғары оқу орындарында экологиялық білім беруді дамыту, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы түсіндіру жұмыстарын жүргізу және қоғамда жауапты тұтыну мәдениетін қалыптастыру маңызды.

Халықаралық тәжірибе де циркулярлық экономиканы дамытуда құқықтық реттеудің маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Мәселен, Еуропалық Одақта қалдықтарды басқарумен қатар өнімдердің ұзақ пайдаланылуына, жөндеуге жарамдылығына және экологиялық талаптарға сәйкестігіне ерекше көңіл бөлінеді. Мұндай тәжірибені Қазақстанның экономикалық және өндірістік ерекшеліктерін ескере отырып пайдалану орынды.

Сонымен қатар циркулярлық экономикаға көшуді тек экология саласының міндеті ретінде қарастыру дұрыс емес. Бұл бағыт өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс, сауда, көлік және басқа да салалармен тығыз байланысты. Мысалы, ауыл шаруашылығы қалдықтарын қайта пайдалану, құрылыс материалдарын қайта өңдеу, өнеркәсіп өндірісінде қайталама шикізатты қолдану экономиканың әртүрлі секторларында жаңа мүмкіндіктер қалыптастырады.

Осыған байланысты заңнаманы жетілдіру кезінде салалар арасындағы үйлесімділікті қамтамасыз ету маңызды. Экологиялық талаптар, кәсіпкерлікті қолдау шаралары, техникалық стандарттар және мемлекеттік сатып алу жүйесі ортақ мақсатқа қызмет етуі тиіс.

Тағы бір назар аударатын мәселе – өңірлердің мүмкіндіктерін тиімді пайдалану. Әрбір өңірдің өндірістік құрылымы, табиғи ресурстары және қалдықтардың түрлері әртүрлі. Сондықтан циркулярлық экономиканы дамыту шаралары жергілікті ерекшеліктерді ескере отырып жүзеге асырылғаны дұрыс. Бұл ретте жергілікті атқарушы органдардың, кәсіпкерлердің және тұрғындардың өзара ынтымақтастығы маңызды орын алады.

Циркулярлық экономиканың тағы бір артықшылығы – оның экономикалық тиімділік пен экологиялық жауапкершілікті өзара ұштастыруында. Қайта өңдеу өндірістерін дамыту табиғи ресурстарды үнемдеуге, жаңа технологияларды енгізуге және отандық кәсіпкерліктің жаңа бағыттарын қалыптастыруға жағдай жасайды.

Әрине, мұндай жүйеге көшу бір күнде жүзеге аспайды. Ол инфрақұрылымды жаңартуды, инвестиция тартуды, заңнаманы жетілдіруді және қоғамның тұтынуға деген көзқарасын өзгертуді талап етеді. Сондықтан қабылданатын шаралар ұзақ мерзімді әрі жүйелі сипатта болуы қажет.

Бүгінде табиғатты қорғау мен экономикалық дамуды бір-біріне қарама-қарсы қоюға болмайды. Керісінше, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану экономиканың тұрақтылығын арттырудың маңызды шартына айналуға тиіс.

Циркулярлық экономика – қалдыққа жаңаша қарау ғана емес, табиғи байлыққа, еңбекке және болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілікке деген көзқарасты өзгерту.

Қазақстан үшін бұл бағытты дамыту қоршаған ортаны сақтауға, өндірістің тиімділігін арттыруға және орнықты экономикалық дамуға жол ашады. Ал оның табысты жүзеге асуы мемлекет, бизнес және қоғам арасындағы ортақ жауапкершілікке байланысты.

Сондықтан бүгіннен бастап табиғи ресурстарды ұқыпты пайдалану, қалдықтарды азайту және қайта өңдеу мәдениетін қалыптастыру – келешек ұрпаққа таза табиғат пен тұрақты экономика қалдырудың маңызды алғышарты.

Табиғи ресурстар шексіз емес. Ал оларды тиімді пайдалану мүмкіндігі – өз қолымызда.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, кеден, қаржы және экологиялық құқық кафедрасының меңгерушісі, з.ғ.д., профессор Куаналиева Гульдана Амангельдиевна

Бизнесті құқықтық қорғау: әділ сот төрелігінің кепілі

Қазақстан Республикасы Конституциясының 26-бабына сәйкес әр азаматтың, соның ішінде...

Әкімшілік істердегі медиация

Қазіргі таңда сот жүйесін жетілдірудің маңызды бағыттарының бірі –...

Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеуден бас тартудың негіздері

Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу – еліміздегі кәсіпкерлік және қоғамдық...

Former French Ambassador Lectures at Narxoz University

At my invitation, French diplomat Mr Pierre Andrieu visited...

Бывший посол Франции прочитал лекцию в Университете Нархоз

По приглашению Школу права и государственного управления (ШПиГУ) Университета...