Қазіргі қоғамда дау-дамайлар мен келіспеушіліктер – өмірдің ажырамас бөлігі. Алайда, кез келген жанжалды тек қарама-қайшылық ретінде емес, оны шешу арқылы өзара түсіністікке келуге мүмкіндік беретін үдеріс ретінде қарастыру маңызды. Осы тұрғыда медиация институты – дауларды шешудің тиімді әрі заманауи тәсілі ретінде ерекше орын алады.
Медиация – тараптардың өзара келісімі негізінде, бейтарап тұлға – медиатордың қатысуымен жүргізілетін дауды реттеу рәсімі. Оның басты ерекшелігі – дауды «жеңген» немесе «жеңілген» тарап болмайтындай етіп, екі жаққа да тиімді шешімге келу мүмкіндігін беруінде. Яғни, медиация – бұл тек құқықтық құрал ғана емес, сонымен қатар қоғамдағы тұрақтылық пен өзара сыйластықты нығайтатын маңызды механизм.
Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес, медиация азаматтық, еңбек, отбасылық және өзге де құқықтық қатынастардан туындайтын дауларда, сондай-ақ онша ауыр емес және орташа ауырлықтағы қылмыстық істер бойынша қолданылуы мүмкін. Бұл өз кезегінде дауларды сотқа жеткізбей, тараптардың өзара келісімге келуіне жол ашады.
Бүгінгі таңда Мұғалжар аудандық сотында да медиация рәсімдерін қолдану тәжірибесі кеңінен енгізіліп келеді. Тараптар арасында жасалған медиациялық келісімдер сотпен бекітіліп, олардың заңды күші қамтамасыз етіледі. Бұл өз кезегінде сот жүктемесін азайтып қана қоймай, істерді қарау сапасын арттыруға оң әсерін тигізеді.
Медиацияның басты артықшылықтарының бірі – оның құпиялылығы. Сот процесінен айырмашылығы, медиация барысында айтылған ақпарат жария етілмейді, ал медиатор тараптардың келісімінсіз мәліметтерді жариялауға құқылы емес. Бұл азаматтарға өз мәселелерін ашық талқылауға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, медиация барысында тараптардың тең құқықтылығы қамтамасыз етіледі. Әр тарап өз пікірін еркін білдіріп, шешім қабылдау процесіне тікелей қатысады. Нәтижесінде қабылданған келісім екі жақ үшін де қолайлы болады.
Еңбек дауларында медиацияның маңызы ерекше. Ол жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы қатынастарды сақтай отырып, дауды бейбіт жолмен шешуге мүмкіндік береді. Бұл жұмыс орнының тұрақтылығын қамтамасыз етуге және әлеуметтік шиеленістердің алдын алуға ықпал етеді.
Сот тәжірибесінде медиацияны қолдану тәртібі де заңмен реттелген. Бірінші сатыдағы сотта медиация жүргізу үшін іс басқа судьяға берілуі мүмкін немесе тараптардың келісімімен істі қараушы судьяның өзі медиация жүргізе алады. Ал апелляциялық сатыда бұл рәсім сот алқасының бір судьясына жүктеледі.
Халықаралық тәжірибеге көз жүгіртсек, дамыған елдерде медиация қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етудің маңызды құралы ретінде кеңінен қолданылады. Себебі мұндай тәсіл адамдар арасындағы қарым-қатынасты сақтауға, өзара сенімді нығайтуға және дауларды өркениетті түрде шешуге мүмкіндік береді.
Қорытындылай келе, медиация – тек құқықтық дауларды шешу құралы ғана емес, ол қоғамдағы келісім мен тұрақтылықтың кепілі. Сондықтан азаматтар мен заңды тұлғаларды медиация мүмкіндіктерін белсенді пайдалануға шақырамыз. Бұл өз кезегінде дауларды тиімді шешуге, уақыт пен қаражатты үнемдеуге, сондай-ақ қоғамдағы өзара түсіністік пен бірлікті нығайтуға ықпал етеді.
Мұғалжар аудандық сотының судьясы Н.У.Кадиров
