Қоғамда әділдік орнатудың басты тетіктерінің бірі – сот жүйесі. Әр азамат өз құқығы бұзылған жағдайда сотқа жүгініп, заң аясында қорғануға құқылы. Дегенмен, кей жағдайларда іс сол өңірдегі сотта емес, басқа аймақта қаралуы мүмкін. Мұндай тәртіп аумақтан тыс соттылық деп аталады.
Қарапайым тілмен айтқанда, аумақтан тыс соттылық – істі әдеттегі өз өңіріндегі сот емес, басқа облыстағы немесе қаладағы соттың қарауы. Бұл – заңда қарастырылған қалыпты тәжірибе және ол сот төрелігінің әділ әрі ашық өтуіне бағытталған.
Көпшілік арасында “Неге іс өзіміздің сотта қаралмайды?” деген сұрақ туындауы мүмкін. Шын мәнінде, мұндай шешім белгілі бір себептерге байланысты қабылданады.
Аумақтан тыс соттылық келесі жағдайларда жүзеге асырылады:
Біріншіден, егер істі жергілікті сотта әділ қарауға күмән туындаса. Мысалы, шағын елді мекендерде адамдар бір-бірін тануы мүмкін, бұл бейтарап шешім қабылдауға әсер етуі ықтимал.
Екіншіден, барлық судьялар істі қараудан бас тартқан жағдайда. Мұндай кезде істі басқа сотқа беру – жалғыз дұрыс жол.
Үшіншіден, тараптардың немесе куәгерлердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажет болғанда.
Төртіншіден, істі жедел әрі тиімді қарау үшін де басқа өңірдегі сотқа беру тәжірибесі қолданылады.
Аумақтан тыс соттылық – ең алдымен әділдікті қамтамасыз етудің бір жолы. Себебі сот шешімі ешқандай қысымсыз, тек заңға сүйене отырып шығарылуы тиіс.
Бұл тетік арқылы:
• сотқа сыртқы ықпал ету мүмкіндігі азаяды;
• судьялардың тәуелсіздігі сақталады;
• азаматтардың құқықтары сенімді қорғалады.
Сонымен қатар, бұл – халықтың сот жүйесіне деген сенімін арттыратын маңызды құрал. Егер адам істің бейтарап жерде қаралатынын білсе, ол әділ шешім шығатынына көбірек сенеді.
Мәселен, белгілі бір ауданда дау туындап, іс сотқа жетті делік. Бірақ сол өңірде тараптардың таныстары көп немесе қандай да бір ықпал болуы мүмкін деген күдік бар. Осындай жағдайда істі басқа қаладағы сотқа беру – ең дұрыс әрі әділ шешімдердің бірі.
Аумақтан тыс соттылық – бұл заңдағы күрделі ұғым емес, керісінше, қарапайым азаматтың құқығын қорғауға бағытталған маңызды механизм. Оның басты мақсаты – әрбір істің әділ, ашық және бейтарап қаралуын қамтамасыз ету.
Әділ сот – қоғам тұрақтылығының негізі. Ал аумақтан тыс соттылық осы әділдікті сақтауға қызмет ететін тиімді құралдардың бірі.
А.Өмірзақ, Қызылорда облысының мамандандырылған
ауданаралық әкімшілік сотының бас маманы
