27 C
Алматы
Понедельник, 1 августа, 2022

АЛТАЙДАН ШЫҚҚАН АРЫСТАН

ЖАЛА МЕН ЖАЗА

Ол ешқашан сенген адамым сатып кетеді деп ойламап еді. Күнделікті күйбең тірлікпен жүріп, жаудың жар астында, бөлтіріктің бөрік астында жатқанын қалай кеш байқаған? Бөлтірікті інінде тұншықтырамын деп, бөріге тап болды. Бөрімен алысамын деп, аждаһаның апанына да түсіп кете жаздады. Соның салдарынан уақытша туған өлкеден кетуге де мәжбүр болды. Иә, тағдыры қыл үстінде тұрған сол күндерді ол жауына да тілемейді… Шығыс Қазақстан облысының Зайсан ауданындағы «Майқапшағай» кеденіне бастық болып ауысқанына екі жылдан енді ғана асқан болатын. Жұмыс барысы ойдағыдай жүріп жатты. Бірнеше жыл құқық қорғау органында қызмет істеген тәжірибесі кеденнің жұмысын жылдам меңгеріп әкетуге үлкен септігін тигізді. Соның нәтижесінде ұжымда қатаң тәртіп орната білді. Көрсеткіштер де жаман емес болатын. Шекарада тәртіп қатал болған соң, контрабандалық әрекеттерге де жол берілмей, кедендік төлемдер толық түрде өндіріліп отырды. Осы уақыт ішінде кеден басшылығымен «тіл табысып», әмпей-жәмпей жұмыс істесу мүмкін еместігіне талайлардың көздері әбден жетті. Сондықтан да кейбір жандайшаптар кедендік шекараның осал тұсын іздеді. Бірде өзі іссапарға кеткен кезде орнына кеден бастығының міндетін атқарушы етіп қалдырған Қалқай Зақанов есімді жігітке сол кездегі Зайсан аудандық ұлттық қауіпсіздік комитеті бөлімшесінің бастығы, подполковник З.Қабидолдин келеді. Әңгіме барысында Қытай жағында ұлттық қауіпсіздік комитетіне арналған «литерлі» жүк тұрғаны, соны көпке жария етпей, кедендік тексерусіз және ресімдеу жасамай-ақ өткізіп жіберу туралы өтініш жасалады. Және де олар бұл жүкке басқа да бақылаушы органдар тарапынан еш кедергі болмайтынын ескертеді. Сөйтіп, аталмыш жүктер шекарадан еш тексерусіз және тіркеусіз өте шығады. «Жел соқпаса, шөптің басы қимылдамайды». Біраздан бері қармағындағы кейбір қызметкерлерінің іс-әрекеттерінен секем де алып жүретін. Талай жыл ішкі істер саласында ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес басқармасында оперативті уәкіл болып қызмет істеген тәжірибесі де алдамапты. Шекарадан өткен контрабанда жөніндегі қауесет оның да құлағына жетпей қоймайды. Дереу өзі іссапарға кеткенде орнына сеніп қалдырып жүрген әріптесін шақырып алып, шындықты айтуды талап етеді. Бірақ ол спирт өткендігі жөнінде ештеңені мойындамайды, тек өтініш жасап келген адамдарды ғана айтады. Осыдан-ақ бұл оқиғаның астарында үлкен бір қылмыстың жатқаны түсінікті болды. Содан уақытты көп созбай, қытайлық кеденшілерге өтініш жасап, тиісті мәліметтерді көтереді. О, сұмдық-ай! 280 мың литр контрабандалық спирт өтіп кеткен. Бұл істі сол сәтте «Бақылаушы органдармен жауласып қайтемін, кім біліп жатыр дейсің?» деп жылы жауып қоя салуға да болар еді. Олай жасауға ары жібермеді. «Бұл не деген басынғандық?» деп ойлады. Сөйтті де, 1997 жылдың 25 желтоқсанында Шығыс Қазақстан облыстық ұлттық қауіпсіздік департаментінің бастығы, генерал-майор Х.Т. Ибраевтың атына кедендік шекарадан контрабандалық спирт өткізу фактісіне қатысы бар аудандық ұлттық қауіпсіздік бөлімі басшысының әрекетіне байланысты тиісті шара қолдану жөнінде жазбаша мәлімет жібереді. Бұған қоса, сол кездегі кеден комитетінің төрағасы, генерал-майор Ғ.Е. Қасымовтың атына болған оқиға жөнінде мәлімдеме жазады да, оның соңын былай деп аяқтайды: «… Еліміздің экономикалық қауіпсіздігін және ұлттың денсаулығын тиісті дәрежеде қорғай алмағаным үшін мені өз еркіммен қызметімнен босатуыңызды өтінемін»… Өкінішке қарай, өзінің осындай адалдығының арты талай жүйке тоздыру мен сергелдеңге әкеліп соқтыратынын білген жоқ. «Қара қылды қақ жарамын» деген әрекетінің нәтижесінде маңдайы тасқа барып соғылды. Кеден комитетіне жазған мәлімдемесінің арты кеден органынан қызметтен кетуімен аяқталды. Ал енді осы оқиғаны естіген жаулары оған кеденге қайтып оралар жол жоқ деп ойлады. Сөйтті де, шабуылды үдете түсті. Сонымен қатар, өзінің Шығыс Қазақстан облыстық ұлттық қауіпсіздік комитеті департаменті бастығының атына жазған мәліметі бойынша, сол жылдың 27 желтоқсаны күні Зайсан ауданына комиссия келеді. Комиссия мүшелері келген бойда аудандық ұлттық қауіпсіздік комитеті бөлімшесінің бастығы З.Қабидолдинмен әңгіме өткізбекші болады. Бірақ та ол сол күні жұмысының көптігіне байланысты әңгімені ертеңге қалдыруды өтінеді. Алайда, сол күні түнде З.Қабидолдин өзін-өзі атып өлтіреді. Бәленің бәрі осыдан басталады. «З.Қабидолдиннің өліміне Е.Абдрахмановтың ықпалы болды» деген желеумен оның үстіне қылмыстық іс қозғалады.

ЖАН АЗАБЫ

Ерікжан қатты күйзеліске түсті. Жан азабы алпыс екі тамырын шымырлатып, тұла бойын мұздатып барады. «Сонда не үшін, не үшін?..» деген сауалдар жанын жегідей жеуде. Қаншама есікті ашуға, қаншама жаудың бетін қайтаруға, қаншама дәлелдемелер табуға тура келді. Бұған қоса, қорқыту мен үркітудің арты өзінің жеке басы ғана емес, жанұясына да қауіп төндірді. Артынан мықтап аңду түсті. Тіпті, бала-шағасын ешкімге көрсетпей, айдаладағы шопандардың үйіне апарып тығуына да тура келді. Алайда, ауған соғысының өтінде шыңдалған жігері және ішкі істер органында жинаған үлкен тәжірибесі бар ол ешбір қорқытудан да, үркітуден де тайсалмады. Енді, қылмыстық істі қысқарту жөніндегі анықтамадан үзінді келтірейік: «…Алдын ала тексеру барысында анықталғанындай, «Майқапшағай» кеденінің бастығы Е.Абдрахманов тарапынан функционалдық міндеттерін орындауда кемшіліктер жіберілмеген, керісінше, контрабандалық спирт жөнінде тиісті ақпаратты алысымен, аталмыш фактілерді айғақтау және бұндай әрекеттерге алдағы уақытта жол бермеу үшін тиісті шаралардың бәрін қолданған»… Дәл осы оқиғадан кейін ол жарты жылдан аса жұмыссыз жүрді. Сол кезде аяғына жылан болып оралып, тасадан тас атушылар да қол қусырып жатпады. Ал ұйқысыз өткен әр түннің машақатын бір сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес. Осындай отты күндер оны үлкен бір өмір мектебінен өткізгені сөзсіз. Бұл айқас оның алдында тұрған талай жеңістердің баспалдағы болғанын ол сол кездерде білген жоқ, әрине. Ақырында әділеттілік те салтанат құрды. Сөйтіп, 1998 жылдың 13 шілдесінде кеден органына қайтып оралды. Алайда, жеке басының қауіпсіздігі үшін басқа облысқа ауысуға тура келді. Сол кезде Е.Абдрахмановты Алматы облыстық кедендік бақылау басқармасы бастығының орынбасары қызметіне таныстыруға келген кеден комитетінің төрағасы, генерал-майор Ғани Қасымов: «Он настоящий боевой офицер» деп ерекше атап өтті.

ТОЗАҚТЫҢ ҚАҚПАСЫ немесе ШЕКАРАДАҒЫ ДҮРБЕЛЕҢ

Кезінде республиканы дүрліктірген «Қорғас» оқиғасы туралы ақиқат әлі толық ашыла қойған жоқ. Сол оттың ортасынан қалай тірі шыққанына оның өзі де көпке дейін сенген жоқ. Тіпті, оның жаңғырығы әлі күнге дейін бітпеген сияқты… 2002 жылдың 25 қаңтарында Елбасы Астанада барлық деңгейдегі әкімдермен кеңес өткізді. Сол кеңесте Қытаймен шекарада орналасқан кедендердің атына үлкен сын айтылды. «Қытаймен арадағы мемлекеттік шекаралар маңында, жол бекеттерінде жемқорлық жойылмай отыр. Бұл учаскеде бір айдың ішінде тәртіп орнатып, нәтижесін мәлімдеуді құқық қорғау органдарына тапсырамын», – деді Елбасы. Көп ұзамай Үкімет отставкаға кетіп, Кеден комитетінің басшылығы да ауысты. Кеден комитетінің уақытша төрағалығы міндетін атқаруды сол кездегі Кіріс министрі З.Кәкімжанов өз қолына алды. Іле-шала, 11 ақпан күні, З.Кәкімжанов астанаға бірнеше кеден басқармасы мен Қытаймен шекарада орналасқан кедендердің, сондай-ақ кейбір кеден бекеттерінің бастықтарын шақырып алып, әрқайсысымен жеке-жеке әңгіме өткізеді. Сол күні Қытаймен шекарада орналасқан кеден бастықтарының бәрі қызметтен босатылады. Содан кейін «Қытаймен шекарада орналасқан кедендерге тәртіп орната алатын жігіттер бар ма?» деген жауапты сұрақ туындайды. Сол кезде атышулы «Қорғас» кеденіне бастық ретінде Е.Абдрахмановтың кандидатурасы, «Бақты» кеденіне менің, ал «Майқапшағай» кеденіне сол кездегі «Уба» кеден бекетінің бастығы Б.Смағұловтың кандидатурасы ұсынылады. Сөйтіп, үшеуміз де бір күнде бір бұйрықпен үш жаққа аттандық. Мен сол кезде Қытаймен шекарадағы шиеленіскен ахуалды жақсы білетіндіктен, кеденге басшы болып емес, дәл соғысқа аттанып бара жатқан командир сияқты сезімде болып едім. Біздің алдымызға үш міндет қойылды. Бірінші – шекаралық кедендерде орын алған сыбайлас жемқорлықтың тамырына балта шабу, кадрларды кәсіпкерлігіне қарай іріктеу және кеденшілерді қылмыстық топтың ықпалынан ажырату. Екінші – контрабандаға қарсы үзілді-кесілді тосқауыл қою. Үшінші – басқа қалталарға кетіп жатқан кедендік төлемдерді түгелдей мемлекет қазынасына түсіру болатын. Осылайша, біздің маңдайымызға алты басты айдаһармен алысуға тура келетін тағдыр жазылғанын түсіндік. Сол бір айтулы кезеңде біздің көрген құқайымыз бір бөлек әңгіме. Ал Ерікжан Абдрахмановтың «Қорғас» кеденінде басынан өткерген ержүрек қимылы, табанды әрекеттері кеден тарихында үлкен әріппен жазылып қалды. Кеденге бастық етіп тағайындар кезде З.Кәкімжановтың: – Ерікжан, бәрінен де саған қиын болатынын білемін. Сондықтан да менің ұялы телефоныма кез келген уақытта тікелей хабарласуыңа рұқсат беремін. Егер де алты айдың ішінде «Қорғаста» тәртіп орната алсаң, онда Қазақстанның картасындағы қай кеденді көрсетесің, соған бастық етіп жіберемін, – деп сенім артуы бекер болмаса керек. Министрдің осы сөзі оған үлкен рух берді. Сондықтан да бұл сенімді ақтамауға моральдық құқы жоқ еді. Ақпан айының 14-інен бастап Е.Абдрахмановтың келуімен «Қорғас» кеденінен импортталған жүктерді тасу кілт тоқтады. Кеше ғана жолаушылар мен жүк көліктері ары-бері қайшыласып жатқан шекарада бір-ақ күннің ішінде мүлгіген тыныштық орнады. Қытай жағында бері шыға алмай, жүк тиелген жүздеген автокөлік керуені кептеліп тұрды. Ерікжан жұмысқа білек сыбана кірісе сала, өткенге талдау жасады. Жыл басынан бері (2002 жылдың 1 қаңтарынан бастап) 14 ақпанға дейін импортталған тауармен 998 жүк машинасы өткен екен. Ал түскен кедендік төлемдер жүз миллионға да жетпейді. Жүк тасыған әр көліктегі тауардың салмағы мен кедендік құны 15-20 есеге дейін төмендетілген. Сонда миллиардтан артық қыруар ақша мемлекет қазынасына түспеген. Өне бойы мұз қарығандай дір ете түсті. Себебі, әр көліктен өз үлесін алып отырған бақылаушы органдардың қылмысты әрекетіне тосқауыл қойылуы, қаржы полициясы қызметкерлерінің қоқан-лоққылары, бандиттік топтардың ықпалсыз қалуы бір адамға өте ауыр екені түсінікті. Бәрінің қайраған тістері мен назарлары Е.Абдрахмановқа бағытталған.

ЖАЛА ҚАЙДА ДЕМЕҢІЗ

Мұндай жауапты да қауіпті сәттерде қасақана бір бәлені ұйымдастыра салу, ойламаған жерден орға түсіру түкке де тұрмайды, әрине. – Бекен, – деді бірде Ерікжан «Қорғас» кеденінен телефон шалып, – өзіңді байқа, жігіттерді сақта. – Не боп қалды, Ереке? – дедім түкке түсінбей. – Кеше маған қаржы полициясының бірнеше жігіті келді. Қолдарында «күдіктіні ұстау жөнінде хаттама» бар екен. Тұтқындау жөніндегі қағаздарымен танысып отырып, ішінен «жеке тексеру хаттамасын» көріп қалдым. Оқысам, хаттамада менің қалтамнан «өзіндік исі бар ақ ұнтақ табылды» деп жазып қойыпты. Көрдік дегізіп, алдын ала жалған куәгерлердің де қолын қойғызып алған. Ыза болғаным соншалық, дереу орнымнан атып тұрдым да, тапаншамды кезеп тұрып, өздерінің заңсыз әрекеттерін куәландырып, қаматып тастадым. Олардан зұлымдықтың небір түрін күтуге болады, сақ болыңдар, – деді. Ерікжанның көретін құқайы бұнымен де бітпепті. Бірде оны Рахат ӘлиевтІң кедендегі қаржылық жұмыстарын шешіп жүрген Аманбек Жақашов (белгілі себептермен атын өзгертіп алып отырмын) кездесуге шақырады да, әңгімені төтесінен: – Біз бұрынғыдай әр көліктен өз үлесімізді алып отыруымыз керек. Әйтпесе ана күйеу бала қатты ренжиді саған. Оның құдіретін өзің білесің ғой, – деп ашық айтады. Сол кезде Ерікжан еш ойланбастан: – Жоқ, менің алдыма қойылған міндеттер басқаша, – деп бірден кесіп тастайды.

Қаншама жыл ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс болып жүрген Аманбек одан мұндай жауапты күтпеген еді. Және де оның бетін қайтарып тұрған бірінші адам Ерекең ғана шығар, бәлкім. Бұл әңгімеден кейін ол өзіне мықты жау тапқанын түсінді. Осы оқиғадан кейін бұқаралық ақпарат құралдары арқылы күнде-күнде кеденшілерді жамандаған ақпараттар ағыны қарша борады. Естіп отырсаң, төбе шашың тік тұрады. Әрине, сөйлеушілердің артында үлкен бір күштің итермелеп, қанатына су бүркіп тұрғанын аңғару қиын емес еді. Әйтпесе, қайдағы бір қаржы полициясының полковнигі Серікбек Жаншиденовке (атын өзгертіп алып отырмын) күнделікті «Хабар», «КТК» телеарналарынан Үкімет мүшесіне қарсы ойларына келгенін сөйлетіп, соншалықты эфир беру де бекерден-бекер емес екені түсінікті. Бұл жөнінде З.Кәкімжановтың өзі де баспасөз конференциясында: – Бұл жағдайдың артында кімдер тұрғанын, шабуылды қандай бұқаралық ақпарат құралдары арқылы ұйымдастырып жатқанынан-ақ біліп тұрған шығарсыздар, – деп батыл айтып өтті. Иә, Ерікжан келгенге дейін Рахат Әлиев «Қорғас» кеденін «ашса алақанында, жұмса жұдырығында» ұстады. Бұл жағдайды биліктегілер де жақсы біліп отырды. Сондықтан да ол жаққа ешкім батылы жетіп, тісін батыра алмады. Бұл стереотипті бұзуға Мемлекеттік кіріс министрі Зейнолла Кәкімжанов пен «Қорғас» кеденінің бастығы Ерікжан Абдрахмановтың ғана батылдығы жетті. Қалай дегенмен де қоғамдық пікірді қалыптастыруда баспасөздің де атқаратын рөлі зор. Сондықтан да төртінші билік деп бекер айтылмаса керек. Сонымен қатап ол кезде интернет пен әлеуметтік желілер онша дамымаған уақыт. Осы орайда 2002 жылдың 11 сәуірінде «Мегаполис» газетінде: «Хоргосский скандал: «война» по заказу?» деген материал жарияланды. Онда былай деп жазылды: «…Просто после чистки таможенных кадров, начатой Министром госдоходов Какимжановым, и назначением новым начальником поста господина Абдрахманова, видимо, был полностью перекрыт «зеленый» денежный поток, текущий к тому самому эксбонзе из одной силовой структуры… Эти господа просто выполняли определенный заказ, чтобы вернуть все на круги своя». Сол кезде жалғыз осы мақала ғана біраз шындықтың шетін шығарып, қатпарланған тоң жіби бастады…

ҚЫРСЫҚ ҚЫРЫҚ АҒАЙЫНДЫ

Ерекең өзінің әр қадамы санаулы, телефоны тыңдауда тұрғанын жақсы білді. Аяғын шалыс басса немесе телефонмен артық сөз айтса болды, итше талауға дайын тұрғандарда есеп жоқ еді. Сондай күндердің бірінде оның ізін аңдушылардың айтуымен болса керек, мейрамханада тамақ ішіп отырған жерінен қылмыс әлемінің серкесі Атаба (Талғат Атабаев) кіріп келеді. Ерекеңмен сыпайы амандасып, шекарадағы жағдайға байланысты әңгімені бастайды. Тағы да әр көліктен өздерінің алып отырған бұрынғы үлесі туралы айтылады. Сол кезде: – Жоқ, Тәке! Мен ондай жасай алмаймын. Менің міндетім мүлде басқа, – деп қысқа қайырады. Атаба осы әңгімеден кейін Ерікжанның батырлығын, ештеңеден қайтпайтын қайсарлығын мойындаса керек, оған тіс қайрамайды. Алайда, басқалары қарап жатпайды. Телефонмен «Өлтіреміз, бала-шағаңды кепілдікке аламыз» деушілер де болды. Әуелі теледидардан: «Қорғас» кеденінің бастығы қамауға алынды», «Қорғас» кеденінің бастығына іздеу салынды» деген жалған ақпараттар да кетіп қалды. Сондай күндердің бірінде кешкілік ұялы телефоны шырылдап қоя берді. Қараса, Өскеменнен хабарласып тұрған жолдасы Альмира екен. Жүрегі су ете түсті. Дереу телефон тұтқасын көтерсе: – Теледидардан сен туралы жайсыз хабарды естіген балаң сабаққа да барғысы жоқ. Кластастары «Сенің әкең қылмыскер» деп айтатын көрінеді, – дегенді естігенде, төбесінен біреу мұздай су құйып жібергендей болды. Содан баласы Ілияспен сөйлесіп, Алла сәтін салса, бәрі дұрыс болатынына, ел алдында ары таза екеніне сендірді.

Бекен НҰРАХМЕТОВ АЛТАЙДАН ШЫҚҚАН АРЫСТАН (Жалғасы бар)

Басқада | О других

Жаңалықтар | Новости