Қазіргі қоғамда алаяқтық қылмыстарының түрлері көбейіп, оларды жасау тәсілдері де күрделене түсуде. Әсіресе интернет пен цифрлық технологиялардың кеңінен қолданылуы азаматтарды алдау арқылы пайда табуға ұмтылатын адамдарға жаңа мүмкіндіктер беріп отыр. Мұндай жағдайда әрбір азаматтың құқықтық сауаттылығы мен қаржылық қауіпсіздік ережелерін білуі аса маңызды.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне сәйкес, алаяқтық дегеніміз — бөтеннің мүлкін жымқыру немесе бөтен мүлікке құқықты алдау не сенімді теріс пайдалану арқылы иемдену. Яғни бұл қылмыстың негізгі ерекшелігі — жәбірленушінің сеніміне кіріп, оның мүлкіне заңсыз қол жеткізу.
Қазіргі таңда алаяқтықтың кең таралған түрлеріне әлеуметтік желілер арқылы жалған тауарлар сату, азаматтарды жалған инвестициялық жобаларға ақша салуға үгіттеу, тиімді несие рәсімдеуге уәде беру, сондай-ақ өзін банк қызметкері немесе мемлекеттік орган өкілі ретінде таныстыру жатады. Кейбір жағдайларда алаяқтар азаматтарға телефон арқылы хабарласып, банк картасының деректерін, SMS арқылы келген растау кодтарын немесе мобильді қосымшаларға кіру мәліметтерін сұрайды. Олар адамның сеніміне кіру үшін түрлі психологиялық тәсілдерді қолданып, асығыс шешім қабылдауға мәжбүрлеуі мүмкін.
Осыған байланысты азаматтар өздерінің жеке және қаржылық деректерін қорғауға ерекше мән бергені жөн. Телефон арқылы хабарласқан адамның өзін банк қызметкері, полиция қызметкері немесе басқа мекеменің өкілі ретінде таныстыруы оның шын мәнінде сол мекемеде жұмыс істейтінін білдірмейді. Сондықтан белгісіз адамдарға SMS-кодтарды, банк картасының деректерін және құпиясөздерді беруге болмайды. Күмәнді ұсыныстарға тап болған жағдайда ақпаратты ресми арналар арқылы тексеру қажет.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 190-бабында алаяқтық үшін қылмыстық жауаптылық көзделген. Жауаптылықтың нақты түрі мен мөлшері қылмыстың мән-жайына, келтірілген залалдың көлеміне, оны жасау тәсіліне және заңда белгіленген өзге де жағдайларға байланысты айқындалады. Әрбір қылмыстық істі қарау барысында сот ұсынылған дәлелдемелерді жан-жақты, толық әрі объективті зерттейді. Тараптардың түсініктемелері, ақша аударымдары туралы мәліметтер, хат алмасулар, шарттар және өзге де заңды жолмен алынған дәлелдемелерге құқықтық баға беріледі.
Бұл ретте азаматтардың арасындағы кез келген қарызды қайтармау немесе шарттық міндеттемелерді орындамау өздігінен алаяқтық болып саналмайтынын ескеру қажет. Мұндай жағдайларға құқықтық баға беру кезінде істің нақты мән-жайлары, мүлікті иемдену кезіндегі ниет және әрекетте қылмыс құрамының белгілерінің бар-жоғы анықталады. Сондықтан әрбір жағдай жеке қарастырылып, шешім заң талаптарына сәйкес қабылдануға тиіс.
Егер азамат алаяқтардың әрекетінен зардап шексе, ең алдымен, құқық қорғау органдарына арызбен жүгінуі қажет. Ақша аударымдары туралы түбіртектерді, банк операцияларының мәліметтерін, телефон нөмірлерін, хат алмасуларды және басқа да дәлелдемелерді сақтап қойған жөн. Егер ақша банк картасынан немесе шоттан аударылған болса, банкке дереу хабарласып, операцияны тоқтату немесе қаражатты қайтару мүмкіндігін анықтау керек. Қажет болған жағдайда банк картасын бұғаттап, электрондық аккаунттардың құпиясөздерін өзгерткен дұрыс.
Алаяқтықтың алдын алу тек құқық қорғау органдарының міндеті емес. Бұл — қоғамның ортақ жауапкершілігі. Әрбір азамат ақпаратты тексеріп, күмәнді ұсыныстарға сақтықпен қарап, қаржылық шешімдерді асығыс қабылдамауы керек. Әсіресе егде жастағы адамдарға, балалар мен жасөспірімдерге интернеттегі қауіпсіздік ережелерін түсіндіру маңызды. Себебі алаяқтар адамның жасына немесе әлеуметтік жағдайына қарамастан, оның сеніміне кірудің түрлі амалдарын қолданады.
Қорытындылай келе, алаяқтық азаматтардың мүліктік құқықтарына ғана емес, қоғамдағы өзара сенімге де нұқсан келтіреді. Сондықтан құқықтық сауаттылықты арттыру, жеке деректерді қорғау және күмәнді жағдайларда уақытылы көмекке жүгіну — мұндай қылмыстардың алдын алудың маңызды жолдары. Заңды білу, сақтық таныту және әрбір ақпаратты тексеру азаматтардың алаяқтықтан қорғануына көмектеседі.
Абенова Жанат, Алматы қаласы Әуезов аудандық сотының төрағасы
