Қазақстанның энергетикалық саласы еліміздің экономикалық өсуі мен халықтың өмір сүру деңгейін көтеру үшін маңызды рөл атқарады. Соңғы жылдары Қазақстанның энергетика саласы қарқынды дамып келеді, алайда оның негізгі бөлігі көмір мен мұнайға тәуелді. Бұл дәстүрлі энергия көздері қоршаған ортаға айтарлықтай зиян келтіріп, парниктік газдардың шығарындыларын көбейтеді. Мұндай жағдайда экологиялық таза және тұрақты энергия көздерін іздеу қажеттілігі туындауда. Осы орайда, атом энергетикасы маңызды альтернатива ретінде қарастырылуда. Атом электр станциясы арқылы энергия өндіру, біріншіден, парниктік газдардың шығарындыларын азайтуға мүмкіндік берсе, екіншіден, ұзақ мерзімді экономикалық пайда әкеледі. Алайда, АЭС құрылысы тәуекелдермен де байланысты, әсіресе апат қаупі мен радиоактивті қалдықтарды сақтау мәселелері көпшіліктің алаңдаушылығын тудырады.
Қазақстан уран қорлары бойынша әлемде көшбасшы елдердің бірі. Бұл ресурс атом энергетикасын дамыту үшін негізгі артықшылық. Елдегі уранның мол қоры атом энергиясын пайдалануға мүмкіндік береді, бұл Қазақстанның энергетикалық тәуелсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған маңызды қадам болмақ. Энергия көздері арқылы ел экономикасының тұрақтылығын арттыруға болады. Сонымен қатар, атом энергетикасы экономикалық тиімділігімен де ерекшеленеді. АЭС-тің қызмет ету мерзімі 60-тан 100 жылға дейін созылуы мүмкін, бұл ұзақ мерзімді инвестиция ретінде қарастырылады. АЭС салу арқылы Қазақстан өзінің энергия қажеттіліктерін тек ішкі нарыққа ғана емес, экспортқа да бағыттай алады, бұл елдің экономикалық жағдайын нығайтуға ықпал етеді.
Атом энергетикасы көптеген артықшылықтарымен ерекшеленеді. Ең басты артықшылықтарының бірі – оның экологиялық таза энергия көзі болуы. Қазіргі таңда Қазақстанның негізгі энергия көздері көмір, газ және мұнай, алайда бұл ресурстардың қоршаған ортаға әсері өте жоғары. Көмір мен газды жағу нәтижесінде парниктік газдардың шығарындылары көбейіп, жаһандық климаттың өзгеруіне әсер етеді. Атом энергетикасы парниктік газдардың шығарындыларын едәуір азайтып, климаттың өзгеруімен күресуде маңызды рөл атқара алады. Мысалы, 1000 МВт қуатты АЭС көмірмен салыстырғанда әлдеқайда аз шығарындыларға ие. Бұл Қазақстан үшін экологиялық таза әрі тұрақты энергия көзіне көшу мүмкіндігін береді. Атом энергетикасының басты артықшылықтары бола тұра, оны дамытумен байланысты тәуекелдер мен қауіптер де бар. Әлемдік тәжірибеде орын алған ірі апаттар (Чернобыль, Фукусима) қоғамның атом энергетикасына деген сенімін төмендеткені белгілі. Бұл апаттар атом электр станцияларының дұрыс басқарылмауы немесе табиғи апаттар кезінде бақылаудан шығуы жағдайында қаншалықты үлкен қауіп төндіретінін көрсетті. Осы себепті Қазақстанда да АЭС құрылысына қатысты қоғамның алаңдаушылығы орынды.
АЭС апаттарының ең үлкен салдарының бірі – радиациялық ластану. Радиоактивті заттар қоршаған ортаға таралған жағдайда олардың әсері ұзақ жылдар бойы сақталады, бұл экожүйеге және адам денсаулығына үлкен зиян келтіруі мүмкін. АЭС-тен шыққан радиоактивті қалдықтарды сақтау мен басқару – атом энергетикасының маңызды мәселелерінің бірі. Радиоактивті қалдықтарды дұрыс сақтамау оларды қоршаған ортаға және халыққа қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан қалдықтарды қауіпсіз сақтау және жою технологиялары әрқашан басты назарда болуы тиіс.
Атом энергетикасының тәуекелдері мен қауіптері халық арасында үлкен алаңдаушылық туғызады. Қазақстанда АЭС салуға қатысты пікірталастар осы мәселеге қатысты ашықтық пен сенімнің жоқтығынан туындап отыр. Қоғамдық сенімді арттыру үшін үкімет халықпен ашық диалог жүргізіп, қауіпсіздік шаралары мен төтенше жағдайлардағы әрекеттер туралы ақпараттандыру жұмыстарын күшейтуі керек. Қауіпсіздік мәселелерін шешу үшін халықаралық стандарттарға сәйкес заманауи технологияларды қолдану қажет. Әлемдік тәжірибені ескере отырып, Қазақстан үкіметі АЭС құрылысын бастау алдында халықаралық қауіпсіздік нормаларын қатаң сақтау, халықты ақпараттандыру және тәуекелдерді азайтуға бағытталған кешенді шараларды жүзеге асыруы тиіс.Атом энергетикасы әлемнің көптеген елдерінде кеңінен қолданылуда, және әрбір ел бұл технологияны дамытудың өзіндік жолдарын тапқан. Қазақстан АЭС салуды жоспарлап отырғандықтан, халықаралық тәжірибені мұқият зерттеп, сол елдердің жетістіктері мен кемшіліктерін ескеруі қажет. Бұл болашақта Қазақстанның атом энергетикасын қауіпсіз және тиімді дамытуына ықпал етеді.
Финляндияның атом энергетика саласындағы тәжірибесі Қазақстан үшін үлгі боларлықтай. Бұл елде радиоактивті қалдықтарды қауіпсіз сақтау мәселесі бойынша алдыңғы қатарлы технологиялар қолданылуда. Онкало жобасы – терең геологиялық қабаттарда радиоактивті қалдықтарды сақтау қоймасы, ол келесі мыңдаған жылдар бойы қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Бұл қойма табиғи апаттар мен адам факторына байланысты тәуекелдерді ескере отырып жасалған. Финляндияның тәжірибесі Қазақстанда да радиоактивті қалдықтарды қауіпсіз сақтаудың озық үлгілерін қолдануға мүмкіндік береді.
Франция – әлемдегі ең ірі атом энергиясын өндірушілердің бірі. Бұл елдің жалпы электр энергиясының 70%-ы атом станцияларынан өндіріледі. Францияда атом энергетикасы парниктік газдар шығарындыларын азайту және тұрақты энергия көздерін қамтамасыз ету үшін тиімді пайдаланылып келеді. Францияның тәжірибесі көрсеткендей, дұрыс жоспарланған және басқарылған АЭС ұлттық энергия қажеттіліктерін жабумен қатар, халықаралық энергетикалық нарықта да бәсекеге қабілетті бола алады.
АҚШ-та ядролық қалдықтарды ұзақ мерзімді сақтау үшін Юкка-Маунтин жобасы жүзеге асырылуда. Бұл қойма мыңдаған жылдарға дейін радиоактивті қалдықтарды қауіпсіз сақтау мүмкіндігін қамтамасыз ететін жүйелермен жабдықталған. Сонымен қатар, АҚШ-та атом энергетикасын дамытуда қауіпсіздік стандарттарына ерекше мән беріледі. Қазақстан да осы тәжірибелерді зерттеп, ядролық қалдықтарды ұзақ мерзімге қауіпсіз сақтау мәселесін шешу үшін осындай жобаларды қарастыруы керек.
Аружан Мауленбай
«Заң газеті»
