Қостанай облыстық сотының ұйымдастыруымен өткен «Электрондық дәлелдемелер: практика, мәселелер, шешімдер» тақырыбындағы дөңгелек үстелдің өзекті мәселелері туралы
«Әділ сот төрелігінің негізі — дәлелдеменің көптігінде емес, оның заңдылығы мен шынайылығын әділ бағалай білуде».
Кіріспе. Цифрлық дәуір сот төрелігіне қандай міндет жүктейді?
Адамзат өркениетінің әрбір даму кезеңі құқық жүйесіне жаңа талаптар қойып келеді. Кезінде қағаз құжат, қолтаңба, мөр және куәлардың айғақтары құқықтық қатынастардың негізгі дәлелдемелік құралдары болса, бүгінгі таңда олардың қатарын электрондық құжаттар, мессенджерлердегі хат алмасулар, әлеуметтік желілердегі жарияланымдар, аудио-бейнежазбалар және цифрлық ақпараттық жүйелер толықтырды.
Бүгін адам бір ауыз сөзін қағазға түсірмей-ақ құқықтық міндеттеме қабылдай алады. Бір электрондық хабарлама шарттық қатынастың туындауына себеп болуы мүмкін. Ал әлеуметтік желіде жарияланған ақпарат азаматтың ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе кәсіпкердің іскерлік беделіне әсер етуі ықтимал.
Алайда цифрлық ақпараттың кең таралуы оның дәлелдемелік құндылығын анықтауды жеңілдеткен жоқ. Керісінше, сот тәжірибесінде жаңа әрі күрделі мәселелер пайда болды.
Электрондық ақпаратты дәлелдеме ретінде қабылдаудың шегі қандай? Оның түпнұсқалығы қалай анықталады? Нотариаттық хаттама нені куәландырады? Жасанды интеллект арқылы өзгертілген материалдарды қалай ажыратамыз?
Осы сұрақтар Қостанай облыстық сотының ұйымдастыруымен судьялар, нотариустар және адвокаттардың қатысуымен өткен «Электрондық дәлелдемелер: практика, мәселелер, шешімдер» тақырыбындағы дөңгелек үстелдің өзектілігін айқындайды.
Кәсіби пікір алмасу барысында электрондық дәлелдемелерді жинау, сақтау, нотариаттық тәртіппен қамтамасыз ету, сотқа ұсыну және бағалау мәселелерінің өзара тығыз байланысы көрініс тапты.
Бұл — тек техникалық мәселе емес. Бұл — азаматтардың сот арқылы қорғалу құқығы, тараптардың процестік теңдігі және әділ сот төрелігіне деген қоғамдық сенім мәселесі.
I. Электрондық дәлелдеме — құқықтық шындықты анықтаудың жаңа құралы
Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі дәлелдемелерді жинау, ұсыну, зерттеу және бағалау тәртібін белгілейді.
Цифрлық материалдың дәлелдеме ретінде пайдаланылуы оның электрондық нысанда болуына ғана емес, заңда көзделген талаптарға сәйкестігіне байланысты.
Мәселен, тарап WhatsApp немесе Telegram арқылы жүргізілген хат алмасуды сотқа ұсынды делік. Онда қарызды мойындау, ақшаны қайтаруға уәде беру немесе шарттың талаптарын келісу туралы мәліметтер болуы мүмкін.
Бірақ сот үшін экрандағы мәтінді көру жеткіліксіз.
Оның нақты кімге тиесілі екені, хабарламаның толық мазмұны, жазылған уақыты, ақпараттың өзгертілу ықтималдығы және басқа дәлелдемелермен байланысы анықталуға тиіс.
Бір ғана скриншот белгілі бір мәліметтің экранда көрсетілгенін білдіруі мүмкін. Алайда ол хабарламаның авторын немесе мазмұнының шынайылығын барлық жағдайда даусыз дәлелдемейді.
Осы тұста соттың негізгі міндеті — цифрлық ақпараттың сыртқы көрінісіне емес, оның құқықтық және дәлелдемелік мазмұнына баға беру.
II. Нотариаттық қамтамасыз ету — электрондық ақпаратты жоғалтпаудың құқықтық тетігі
Дөңгелек үстелде талқыланған маңызды бағыттардың бірі — электрондық дәлелдемелерді нотариаттық тәртіппен қамтамасыз ету.
Цифрлық ақпараттың ерекшелігі — оның өзгертілуі немесе жойылуы өте оңай.
Әлеуметтік желідегі жарияланым бірнеше секундта өшірілуі мүмкін. Интернет-парақшаның мазмұны өзгеруі ықтимал. Электрондық хат алмасудың белгілі бір бөлігі ғана сақталуы немесе ұсынылуы мүмкін.
Мұндай жағдайда нотариаттық қамтамасыз ету ақпараттың нақты бір уақыттағы мазмұнын тиісті тәртіппен тіркеуге мүмкіндік береді.
Нотариаттық хаттаманың сапасы оның рәсімделу толықтығына тікелей байланысты. Онда ақпараттың қайдан алынғаны, қашан және қандай тәсілмен қаралғаны, қандай мәліметтер тіркелгені түсінікті көрсетілуі қажет.
Дегенмен нотариустың электрондық ақпаратты тіркеуі ондағы әрбір мәліметтің объективті шындыққа сәйкес келетінін автоматты түрде білдірмейді.
Нотариус ақпаратты тіркейді, ал сот оның дәлелдемелік маңызын анықтайды.
Осы екі кәсіби міндеттің ара-жігін дұрыс ажырату — сот практикасы үшін маңызды қағида.
III. Электрондық дәлелдемелерді сотта бағалау: заңдылық пен шынайылықтың арақатынасы
Сот төрелігін жүзеге асыруда дәлелдемені дұрыс бағалау шешуші рөл атқарады.
Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексінің 68-бабында дәлелдемелерді бағалаудың негізгі қағидалары бекітілген.
Сот дәлелдемелерді ішкі сенімі бойынша, істің барлық мән-жайларын жан-жақты, толық және объективті зерттеуге негіздей отырып бағалайды.
Электрондық дәлелдемелерге қатысты бұл қағида ерекше мәнге ие.
Мәселен, азамат сотқа электрондық хат алмасудың нотариат куәландырған хаттамасын ұсынды делік. Қарсы тарап хаттардың мазмұны өзгертілгенін немесе электрондық аккаунттың өзіне тиесілі емес екенін мәлімдеуі мүмкін.
Мұндай жағдайда сот нотариаттық хаттаманың болуымен ғана шектелмей, даулы мән-жайларды анықтау үшін өзге дәлелдемелерді де зерттеуі қажет.
Олардың қатарында электрондық құжаттардың бастапқы нұсқалары, ақпараттық жүйелердің қолжетімді деректері, тараптардың түсініктемелері, сараптама қорытындылары және басқа материалдар болуы мүмкін.
Нотариаттық куәландыру дәлелдемені соттың бағалауынан босатпайды.
Әділ соттың міндеті — ұсынылған ақпаратты жай қабылдау емес, оның заңдылығын, қатыстылығын, анықтығын және жеткіліктілігін анықтау.
IV. Жасанды интеллект — сот тәжірибесіндегі жаңа сын-қатер
Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы электрондық дәлелдемелердің шынайылығын анықтауға қатысты жаңа тәуекелдер туғызды.
Бұрын фото немесе бейнежазба белгілі бір оқиғаны тіркеудің сенімді құралдарының бірі ретінде қабылданса, бүгінгі жасанды интеллект технологиялары арқылы адамның бейнесін, дауысын, сөзін және әрекетін шынайы көрінетіндей етіп қолдан жасау мүмкіндігі артты.
Бұл құбылыс халықаралық тәжірибеде deepfake технологиясымен байланыстырылады.
Жасанды интеллект арқылы жасалған материалдар азаматтық істерде де кездесуі ықтимал.
Мысалы, адамның айтпаған сөзін айтқандай көрсететін аудиожазба, болмаған оқиғаны бейнелейтін бейне немесе электрондық хат алмасуға ұқсатып жасалған жалған құжат сотқа ұсынылуы мүмкін.
Мұндай жағдайда соттың тек көзбен немесе құлақпен қабылдауына сүйенуі жеткіліксіз болуы ықтимал.
Техникалық тексеру, метадеректерді зерттеу, бастапқы файлдарды салыстыру және қажет болғанда сараптама жүргізу мәселелері туындайды.
Алайда жасанды интеллект технологиясының көмегімен дайындалған әрбір материалды жалған деп тану да дұрыс емес. Оның қалай жасалғаны, қандай мақсатта пайдаланылғаны және қандай мән-жайды растауға ұсынылғаны жеке анықталуға тиіс.
Судьяның кәсіби міндеті — технологияны жоққа шығару емес, оны құқықтық тұрғыдан дұрыс бағалау.
Жасанды интеллект ақпаратты өңдей алады, бірақ сот төрелігін жүзеге асыру жауапкершілігін судьядан ала алмайды.
V. Судья, нотариус және адвокат: ортақ мақсат, дербес жауапкершілік
Қостанай облыстық соты ұйымдастырған дөңгелек үстелдің кәсіби маңызы — сот төрелігіне қатысы бар әртүрлі құқықтық институттардың өкілдерін бір алаңға біріктіруінде.
Нотариустың міндеті — заңда көзделген тәртіппен дәлелдемелерді қамтамасыз етуге байланысты нотариаттық әрекеттерді жүзеге асыру.
Адвокаттың міндеті — сенім білдірушінің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау, дәлелдемелерді заңды тәсілдермен жинау және олардың құқықтық маңызын негіздеу.
Судьяның міндеті — процестік заң талаптарын сақтай отырып, дәлелдемелерді зерттеу, бағалау және заңды әрі негізді сот актісін қабылдау.
Бұл міндеттер өзара байланысты болғанымен, бірін-бірі алмастырмайды.
Осы орайда маңызды үш ұстанымды атап өткен жөн:
- Нотариаттық рәсімнің сапасы электрондық ақпаратты тиісті тәртіппен сақтауға ықпал етеді.
- Адвокаттың кәсіби дайындығы дәлелдемелерді сотқа толық әрі негізді ұсынуға мүмкіндік береді.
- Судьяның тәуелсіздігі мен кәсіби біліктілігі дәлелдемелерге объективті құқықтық баға берудің кепілі болып табылады.
Үшеуін біріктіретін ортақ құндылық — заң үстемдігі мен адамның бұзылған құқығын тиімді қорғау.
VI. Сот тәжірибесін жетілдіруге бағытталған ұсыныстар
Электрондық дәлелдемелерді қолдану практикасын одан әрі жетілдіру үшін бірнеше бағытты маңызды деп есептеймін.
Біріншіден, электрондық дәлелдемелерді тіркеу мен сақтауға қатысты практикалық ұсынымдарды біріздендіру қажет. Бұл нотариаттық хаттамалардың мазмұнын түсінікті етуге және оларды сотта зерттеу кезінде туындайтын техникалық қиындықтарды азайтуға ықпал етеді.
Екіншіден, судьялар, нотариустар және адвокаттар үшін цифрлық сауаттылықты арттыруға бағытталған бірлескен оқыту іс-шараларын жүйелі өткізу маңызды.
Үшіншіден, жасанды интеллект арқылы өзгертілген электрондық материалдарды анықтаудың ғылыми-техникалық мүмкіндіктерін зерделеу қажет. Бұл бағытта цифрлық криминалистика мамандарының тәжірибесін пайдалану пайдалы болар еді.
Төртіншіден, электрондық дәлелдемелерді ұсыну кезінде олардың бастапқы дереккөзін, жасалу уақытын, тұтастығын және сақталу тарихын анықтауға мүмкіндік беретін техникалық мәліметтерге назар аударған жөн.
Бесіншіден, сот практикасын талдау барысында электрондық дәлелдемелерге қатысты туындайтын даулы мәселелерді жинақтап, заңнаманы және құқық қолдану тәжірибесін жетілдіру жөнінде ұсыныстар әзірлеу орынды.
Бұл ұсыныстардың түпкі мақсаты — сот процесін күрделендіру емес, азаматтардың құқықтарын қорғаудың тиімділігін арттыру.
VII. Мемлекеттік тіл және цифрлық сот төрелігі
Мен үшін бұл тақырыптың тағы бір маңызды қыры — мемлекеттік тілдің цифрлық құқықтық кеңістіктегі орны.
Қазақстанда электрондық сот төрелігінің дамуы мемлекеттік тілдің толыққанды қолданылуымен қатар жүруге тиіс.
Электрондық құжат айналымы, соттың ақпараттық жүйелері, цифрлық дәлелдемелерді зерттеу құралдары және жасанды интеллект технологиялары қазақ тіліндегі құқықтық ақпаратты сапалы өңдеуге мүмкіндік беруі қажет.
Сот ісін жүргізу тіліне қатысты заң талаптары цифрлық ортада да сақталуға тиіс.
Себебі технологияның дамуы азаматтың өзіне түсінікті тілде сот төрелігіне қол жеткізу құқығын шектемеуі керек.
Цифрлық сот төрелігінің дамуы — тек техникалық жаңару емес, құқықтық мәдениеттің де жаңаруы.
VIII. Кәсіби пікір алмасудың құндылығы
Қостанай облыстық сотының ұйымдастыруымен өткен дөңгелек үстел электрондық дәлелдемелерге қатысты мәселелердің бір ғана құқықтық мамандық шеңберінде шешілмейтінін көрсетті.
Мұндай кездесулер сот практикасы мен нотариаттық қызметтің, адвокаттық тәжірибе мен цифрлық технологиялардың өзара байланысын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Әсіресе электрондық дәлелдемелерді нотариаттық қамтамасыз ету, оларды дұрыс рәсімдеу және сотта бағалау мәселелерінің ашық талқылануы кәсіби тәжірибе алмасу тұрғысынан маңызды.
Осы ретте дөңгелек үстелді ұйымдастырған Қостанай облыстық сотының басшылығына, ұйымдастыру жұмыстарына атсалысқан әріптестерге, мазмұнды баяндамалар жасаған нотариустар мен адвокаттарға, талқылауға қатысқан судьяларға ризашылығымды білдіремін.
Осындай кәсіби кездесулерде айтылған әрбір орынды ұсыныс құқық қолдану тәжірибесін жетілдіруге қызмет етуі тиіс.
Қорытынды. Технология өзгереді, әділдік қағидасы өзгермейді
Құқық тарихына көз жүгіртсек, адамзат әр дәуірде шындықты анықтаудың жаңа тәсілдерін іздегенін көреміз.
Бүгінгі цифрлық кезең де сол ізденістің жалғасы.
Қағаз құжаттың орнын электрондық файл, дәстүрлі хаттың орнын мессенджер, ал кейбір ақпараттық талдау құралдарының орнын жасанды интеллект алмастырып келеді.
Бірақ өзгермейтін бір құндылық бар.
Ол — әділдік.
Сот төрелігінің мақсаты технологияның мүмкіндігін көрсету емес, адамның құқығын қорғау, даулы мән-жайларды заңға сәйкес анықтау және негізді шешім қабылдау.
Электрондық дәлелдемелердің сот тәжірибесіне енуі судьяға жаңа білім, нотариусқа жаңа жауапкершілік, адвокатқа жаңа кәсіби дағды қажет етуде.
Ал қоғам үшін бұл — құқықтық қауіпсіздіктің жаңа кезеңі.
Менің пайымдауымша, болашақта сот төрелігінің сапасы тек заң нормаларын білумен ғана емес, цифрлық ақпараттың табиғатын түсінумен, технологиялық өзгерістерге бейімделумен және адам құқықтарын қорғаудағы кәсіби жауапкершілікпен де өлшенетін болады.
Технология қаншалықты дамыса да, әділ сот төрелігінің жүрегінде адам, ар-ождан және заң үстемдігі тұруға тиіс.
Нұргүл САУЛЕН, Қостанай облысы Жангелдин аудандық сотының судьясы
