Сот төрелігінің басты мақсаты – заң үстемдігін қамтамасыз ету, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау және қоғамда әділеттілік қағидатын орнықтыру. Осы міндеттерді жүзеге асырудағы сот қызметінің ең маңызды нәтижесі – заңды әрі негізді сот актісін қабылдау. Ал қылмыстық істер бойынша мұндай сот актісінің негізгі нысаны – үкім.
Үкім – соттың мемлекет атынан шығаратын, сотталушының кінәлілігі немесе кінәсіздігі, оған жаза тағайындау немесе тағайындамау туралы мәселені шешетін ерекше құқықтық акт. Оның қабылдануы адамның тағдырына, бостандығына, құқықтары мен заңды мүдделеріне тікелей әсер ететіндіктен, үкімге қойылатын заңдылық пен негізділік талаптарының маңызы айрықша.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 388-бабында сот үкімінің заңды және негізді болуға тиіс екендігі нақты белгіленген.
Аталған бапқа сәйкес, егер үкім заңның барлық талаптары сақтала отырып және заң негізінде шығарылса, ол заңды болып танылады. Ал сот отырысында ұсынылған дәлелдемелерді жан-жақты және объективті зерттеу негізінде шығарылған үкім негізді деп есептеледі.
Осы екі талап бір-бірімен тығыз байланысты болғанымен, олардың әрқайсысының өзіндік құқықтық мазмұны бар.
Үкімнің заңдылығы – соттың қылмыстық-процестік заңнама талаптарын толық сақтауы, қылмыстық заң нормаларын дұрыс қолдануы, сот талқылауын белгіленген тәртіппен жүргізуі және қабылданған шешімнің құқықтық негіздерінің заңға сәйкестігі.
Ал үкімнің негізділігі – сот қорытындыларының істің нақты мән-жайларына, сот отырысында зерттелген дәлелдемелерге және олардың жиынтығына сәйкес келуі.
Басқаша айтқанда, заңдылық сот шешімінің құқықтық талаптарға сәйкестігін білдірсе, негізділік оның нақты деректермен расталуын көрсетеді.
Үкім шығару барысында сот ең алдымен қылмыстық іс бойынша дәлелденуге жататын барлық мән-жайларды анықтауға міндетті. Олардың қатарына қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасы, оны жасаған адам, кінәнің нысаны, әрекеттің себептері, келтірілген зиянның сипаты мен мөлшері, сондай-ақ жауаптылыққа әсер ететін мән-жайлар жатады.
Бұл ретте сот тек айыптау тарапынан ұсынылған дәлелдемелермен шектелмеуі керек. Қорғау тарапының уәждері, сотталушының түсініктемелері, куәлардың айғақтары, сараптамалық қорытындылар және өзге де материалдар толық зерттеліп, тиісті құқықтық баға алуға тиіс.
Әсіресе кінәсіздік презумпциясы қағидатын сақтау үкімнің негізділігіне тікелей қатысты. Адамның кінәлілігі заңда белгіленген тәртіппен дәлелденбейінше және соттың заңды күшіне енген үкімімен белгіленбейінше, ол кінәсіз деп есептеледі.
Осыған байланысты айыптау үкімі болжамдарға негізделмеуге тиіс. Қылмыстық-процестік кодекстің 393-бабына сәйкес, айыптау үкімі сотталушының кінәлілігі сот талқылауы барысында зерттелген дәлелдемелердің жиынтығымен расталған жағдайда ғана шығарылады.
Бұл талап соттың әрбір дәлелдемеге жеке және жиынтық түрде баға беруін, қарама-қайшылықтарды анықтауын, тараптардың барлық маңызды уәждерін қарауын және қабылданған шешімнің себептерін үкімде көрсетуін қажет етеді.
Үкімнің сипаттау-уәждеу бөлігі де ерекше маңызға ие. Өйткені дәл осы бөлімде сот қандай мән-жайларды анықтағаны, қандай дәлелдемелерге сүйенгені, неліктен кейбір дәлелдемелерді қабылдағаны немесе қабылдамағаны, сондай-ақ өзге құқықтық тұжырымдарға қандай негіздер бойынша келгені көрсетіледі.
Сот шешімі түсінікті, жүйелі және құқықтық тұрғыдан сауатты жазылуы қажет. Үкімнің мазмұны тараптарға қабылданған шешімнің мәнін, оның құқықтық негіздерін және сот қорытындыларының себептерін түсінуге мүмкіндік беруі тиіс.
Сонымен қатар жаза тағайындау кезінде де заң талаптарын сақтау аса маңызды. Сот қылмыстық құқық бұзушылықтың сипаты мен қоғамға қауіптілік дәрежесін, сотталушының жеке басын, жауаптылықты жеңілдететін және ауырлататын мән-жайларды, сондай-ақ жазаның сотталған адамның түзелуіне және оның отбасының тұрмыс жағдайына ықпалын ескеруге тиіс.
Жаза әділ, қажетті және қылмыстық заңда көзделген мақсаттарға сай болуы қажет. Бірдей жағдайдағы істер бойынша заң талаптарына сәйкес келетін, алайда істің нақты ерекшеліктерін ескеретін жеке құқықтық шешім қабылдау – соттың кәсіби міндеті.
Сот үкімінің сапасы тек оның қабылдануымен ғана өлшенбейді. Оның заң талаптарына сәйкестігі, дәлелдемелерге негізделуі, уәждерінің толықтығы және жоғары тұрған сот сатыларында тексерілу мүмкіндігі де маңызды көрсеткіштер болып табылады.
Осы тұрғыда апелляциялық және кассациялық сот сатыларының рөлі ерекше. Олар заңда көзделген негіздер мен тәртіп бойынша сот актілерінің заңдылығы мен негізділігін тексеріп, сот төрелігінің сапасын арттыруға ықпал етеді.
Заңды әрі негізді үкім – судьяның кәсіби біліктілігінің, құқықтық мәдениетінің, тәуелсіздігінің және әділдікке деген адалдығының көрінісі.
Әрбір үкімнің артында адам тағдыры, отбасының болашағы және қоғамның сот жүйесіне деген сенімі тұрғанын естен шығармау қажет.
Сондықтан сот шешімін қабылдау кезінде заңдылықты, объективтілікті, әділдікті және адам құқықтарын қорғауды басты бағдар ету – сот төрелігінің өзгермейтін талабы. Өйткені әділ соттың беделі қабылданған шешімдердің санымен емес, олардың заңдылығы мен негізділігі арқылы бағаланады.
Назерке Рысқұл, Тараз қаласының №2 сотының судьясы
