Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2026 жылғы 28 қазандағы «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты Қазақстан халқына Жолдауы ел дамуының басым бағыттарын айқындап қана қоймай, қоғамдағы заң мен тәртіп қағидатын нығайтудың маңызын тағы бір мәрте көрсетті. Мемлекет басшысы елдің әлеуметтік-экономикалық дамуы, цифрландыру, мемлекеттік басқарудың тиімділігімен қатар, азаматтардың құқықтары мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелеріне ерекше назар аударды.
Сот саласының маманы ретінде Жолдауда көтерілген бастамалардың ішінде заң үстемдігін қамтамасыз ету, сот төрелігінің сапасын арттыру және азаматтардың әділ сотқа қол жеткізу мүмкіндігін кеңейту мәселелерін айрықша атап өткім келеді. Өйткені сот жүйесінің тиімділігі – мемлекеттің құқықтық тұрақтылығы мен қоғамның билік институттарына деген сенімін айқындайтын маңызды көрсеткіштердің бірі.
Әділетті қоғам құру ең алдымен әр азаматтың құқығы заңмен қорғалатынына деген сенімнен басталады. Адам өзінің құқығы бұзылған жағдайда әділ шешім қабылданатынын, ал заң алдында барлық тараптың тең екенін сезінуі керек. Бұл – құқықтық мемлекеттің басты өлшемдерінің бірі.
Сот төрелігінің сапасы тек қабылданған шешімдердің заңдылығымен ғана өлшенбейді. Оның маңыздылығы істің жан-жақты әрі объективті қаралуынан, тараптардың дәлелдері мен уәждерінің ескерілуінен, процестік құқықтардың сақталуынан және сот актілерінің түсінікті болуынан да көрінеді. Сондықтан сот қызметінде кәсібилік, жауапкершілік, бейтараптық пен ашықтық қағидаттары әрдайым басшылыққа алынуға тиіс.
Жолдауда белгіленген «Заң мен тәртіп» қағидаты қоғам өмірінің барлық саласында заң талаптарын сақтау мәдениетін қалыптастыруды көздейді. Бұл қағидаттың мәні тек құқық бұзушылыққа жауапкершілік жүктеумен шектелмейді. Ол – азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыру, заңды құрметтеу, өзгенің құқығына нұқсан келтірмеу және кез келген даулы мәселені құқықтық жолмен шешуге ұмтылу мәдениеті.
Құқықтық мәдениеті жоғары қоғамда адамдар өз міндеттерін біледі, өз құқықтарын қорғай алады және заң талаптарын саналы түрде орындайды. Мұндай ортада құқық бұзушылықтың алдын алу жұмыстары да нәтижелі болмақ. Осы тұрғыдан алғанда, құқықтық ағарту, әсіресе жастар арасында заңға құрмет сезімін қалыптастыру – сот жүйесі мен құқық қорғау органдарының ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті.
Сот жүйесін дамытудағы маңызды бағыттардың бірі – азаматтардың сотқа жүгіну мүмкіндігін жеңілдету және сот рәсімдерінің қолжетімділігін арттыру. Қазіргі заманда цифрлық технологиялар осы міндетті орындауға кең мүмкіндік береді. Электрондық сервистерді жетілдіру, сот процестерін ұйымдастыруды оңтайландыру және ақпараттың қолжетімділігін қамтамасыз ету азаматтар мен сот арасындағы байланысты нығайтуға ықпал етеді.
Сонымен қатар цифрландыру сот төрелігінің негізгі қағидаттарын алмастырмауға тиіс. Қандай технология қолданылса да, әрбір істің мән-жайын мұқият зерттеу, дәлелдемелерді заң талаптарына сәйкес бағалау және шешімді судьяның тәуелсіз ішкі сенімі негізінде қабылдау маңызды. Технология сот қызметінің тиімділігін арттыратын құрал болғанымен, әділдіктің мазмұны адам құқықтарын сақтау мен заң талаптарын орындаудан туындайды.
Тағы бір маңызды мәселе – азаматтардың сот жүйесіне деген сенімін нығайту. Сенім бір күнде қалыптаспайды. Ол әрбір істі сапалы қарау, процестік талаптарды сақтау, сот актілерінің негізділігі және судьяның кәсіби әдебі арқылы орнығады. Соттың міндеті – заңға сүйене отырып, істің нақты мән-жайына сай шешім қабылдау. Бұл ретте соттың тәуелсіздігі мен судьяның бейтараптығы әділ сот төрелігінің ажырамас кепілі болып қала береді.
Құқықтық мемлекетте азаматтың құқығы мен бостандығы ең жоғары құндылықтардың бірі саналады. Сондықтан заңдылықты қамтамасыз ету мен қоғамдық қауіпсіздікті нығайту шаралары да заң талаптарына, әділдік пен жауапкершілік қағидаттарына негізделуі қажет. Құқық бұзушылықтың алдын алу, жәбірленушілердің құқықтарын қорғау және әрбір істі заң аясында қарау – осы міндеттің өзара сабақтас бағыттары.
Президент Жолдауында айқындалған міндеттерді іске асыру сот жүйесінің алдына да үлкен жауапкершілік жүктейді. Бұл – қолданыстағы құқықтық тетіктерді жетілдірумен қатар, сот қызметінің сапасын үнемі арттыруды, кәсіби біліктілікті нығайтуды және азаматтардың заңды мүдделерін қорғауға бағытталған жұмысты жүйелі түрде жалғастыруды талап етеді.
Менің пайымдауымша, әділетті қоғамның басты белгісі – заңның бәріне бірдей қызмет етуі және әр азаматтың өз құқығының қорғалатынына сенімді болуы. Заң үстемдігі берік орныққан жерде қоғамдық тұрақтылық та, мемлекетке деген сенім де нығая түседі.
Сондықтан «Заң мен тәртіп» қағидатын өмірлік ұстанымға айналдыру, сот төрелігінің сапасын арттыру және құқықтық мәдениетті қалыптастыру – баршамызға ортақ міндет. Әділетті Қазақстанның болашағы заңды құрметтейтін, құқық пен міндеттің арақатынасын түсінетін және әділдікке бейжай қарамайтын қоғам қалыптастырумен тығыз байланысты.
Алматы облысы Қонаев қаласының әкімшілік құқық бұзушылықтар жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының әкімші басшысы м.а М.Н.Нұғыманов
