Қазіргі таңда азаматтық-құқықтық қатынастардың кеңеюі мен қоғамның цифрлануы сот жүйесінің алдына жаңа міндеттер қойып отыр. Осы тұрғыда азаматтық істердегі эксаумақтық соттылық институтының маңызы ерекше. Ол сот төрелігінің қолжетімділігін арттыруға, азаматтар мен заңды тұлғалардың құқықтарын тиімді қорғауға және сот процесін оңтайландыруға бағытталған.
Эксаумақтық соттылық – заңда белгіленген тәртіппен азаматтық істі басқа аумақта орналасқан соттың қарауына беру мүмкіндігін көздейтін құқықтық тетік. Оның басты ерекшелігі – тараптарға заң шеңберінде дауды қарайтын сотты таңдауға мүмкіндік беруі. Бұл, әсіресе, әртүрлі өңірлерде орналасқан азаматтар мен кәсіпкерлік субъектілері арасындағы дауларды шешу кезінде маңызды.
Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексінің 32-бабына сәйкес, тараптар істің аумақтық соттылығын өзара келісім бойынша өзгертіп, эксаумақтық соттылықты таңдай алады. Мұндай мүмкіндік азаматтық процесті ұйымдастыруда тараптардың мүдделерін ескеруге жағдай жасайды. Дегенмен сотты таңдау заң талаптарына қайшы келмеуге және соттылықтың белгіленген шектерін сақтауға тиіс.
Эксаумақтық соттылықтың практикалық маңызы қазіргі экономикалық қатынастардың дамуымен тығыз байланысты. Бүгінде кәсіпкерлік субъектілері әртүрлі өңірлерде қызмет атқарып, өзара шарттар жасасады, іскерлік байланыстар орнатады. Осындай қатынастардан туындайтын дауларды қарау кезінде соттылық мәселесін алдын ала келісу құқықтық айқындықты қамтамасыз етіп, болашақта туындауы ықтимал процестік келіспеушіліктердің алдын алуға көмектеседі.
Сонымен қатар, эксаумақтық соттылықты айрықша соттылықтан ажырата білу қажет. Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің 31-бабына сәйкес, жылжымайтын мүлікке құқықтар туралы талаптар, жалпы қағида бойынша, мүлік орналасқан жердегі сотқа беріледі. Мұндай соттылық заңмен белгіленген және тараптардың келісімімен өзгертілмейді. Сондықтан эксаумақтық соттылықты қолдану кезінде істің санатын және заңда көзделген ерекшеліктерді ескеру маңызды.
Қазіргі уақытта сот жүйесінде цифрлық технологияларды енгізу де сот төрелігінің тиімділігін арттыруға ықпал етуде. Электрондық құжат айналымы, талап қоюды электрондық түрде беру және сот отырыстарына қашықтан қатысу мүмкіндіктері сот процесін ұйымдастыруды жеңілдетіп, тараптардың уақытын үнемдеуге жағдай жасайды. Бұл ретте эксаумақтық соттылық азаматтық процестің икемділігін қамтамасыз ететін құқықтық құралдардың бірі ретінде өзектілігін арттыра түседі.
Алайда соттылықты таңдау мүмкіндігі тараптардың еркіндігімен ғана шектелмейді. Ол заңдылық қағидатына, процестік құқықтардың сақталуына және басқа тұлғалардың заңды мүдделеріне нұқсан келтірмеу талабына негізделуге тиіс. Сондықтан соттылық туралы келісім жасасу кезінде оның шарттарын нақты белгілеу және қолданыстағы заңнама талаптарын басшылыққа алу қажет.
Қорытындылай келе, эксаумақтық соттылық – азаматтық процестің тиімділігі мен қолжетімділігін арттыруға бағытталған маңызды құқықтық институт. Оның дұрыс қолданылуы тараптардың өз құқықтарын қорғау мүмкіндіктерін кеңейтіп, азаматтық дауларды шешудің қолайлы тәртібін қалыптастыруға ықпал етеді.
Заң талаптарын сақтау, тараптардың құқықтарын құрметтеу және сот төрелігінің қолжетімділігін қамтамасыз ету – эксаумақтық соттылық институтын тиімді қолданудың негізгі шарттары.
Акчулакова Любовь Еркеновна, Батыс Қазақстан облысының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының судьясы
