«Біздің заманымыз – өткен заманның баласы, келер заманның атасы».
Қазақ халқының тарихында елдің рухани дамуына өлшеусіз үлес қосқан, ұлттың санасын оятуға ғұмырын арнаған ұлы тұлғалар аз емес. Солардың ішінде Ахмет Байтұрсынұлының орны ерекше. Ол – қазақтың біртуар ақыны ғана емес, ұлт ұстазы атанған ағартушы, ғалым, тіл жанашыры, әдебиет зерттеушісі, аудармашы, қоғам қайраткері әрі ұлттық баспасөздің қалыптасуына зор үлес қосқан қаламгер.
Ахмет Байтұрсынұлының бар ғұмыры халықты білімге, ғылымға, мәдениетке ұмтылдыруға арналды. Ол елдің болашағын ең алдымен сауатты, білімді ұрпақпен байланыстырды. Сондықтан оның ағартушылық идеялары өз дәуірі үшін ғана емес, бүгінгі қоғам үшін де маңызын жоғалтқан жоқ.
Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тіліне сіңірген еңбегі ұшан-теңіз. Ол қазақ тілінің табиғатын терең зерттеп, тіл білімін жүйелі ғылым саласы ретінде қалыптастыруға негіз қалады.
Ғалымның «Тіл-құрал» еңбегі қазақ тіл білімінің қалыптасу тарихында айрықша орын алады. Бүгінде күнделікті қолданып жүрген зат есім, сын есім, етістік, есімдік, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас сөйлем секілді көптеген ғылыми атаулардың қалыптасуына Ахмет Байтұрсынұлының тікелей қатысы бар.
Бұл – оның қазақ тілін тек тұрмыстық қатынас құралы ретінде емес, ғылым мен білімнің тілі ретінде қалыптастыруға ұмтылғанын көрсетеді.
Ғалымның тіл саласындағы еңбегі әлі де зерттеліп келеді. Қазіргі филологиялық зерттеулерде оның әліпби, емле, оқу-ағарту және тілтаным мәселелеріндегі ғылыми тұжырымдары жеке зерттеу нысанына айналып отыр.
Ахмет Байтұрсынұлы халықтың сауатын ашуды ұлттық дамудың басты шарты деп білді. Осы мақсатта қазақ балаларының ана тілінде білім алуына арналған оқулықтар мен әдістемелік құралдар жазды.
1912 жылы жарық көрген «Оқу құралы» қазақ балаларының ана тілінде сауат ашуына қызмет етті. Кейін ғалым «Тіл-құрал», «Әліпби», «Жаңа әліпби» секілді еңбектерін ұсынды. Оның оқу құралдары қазақ тілін оқыту әдістемесінің қалыптасуына үлкен ықпал етті.
Байтұрсынұлының әліпби реформасы да ұлт тарихындағы елеулі оқиғалардың бірі болды. Ол араб графикасын қазақ тілінің дыбыстық ерекшеліктеріне бейімдеп, ұлттық жазу жүйесін қалыптастыруға күш салды. Бұл жазу жүйесі кейін «төте жазу» деген атаумен белгілі болды.
Әдебиеттің ғылыми негізін қалаған тұлға
Ахмет Байтұрсынұлының ғылыми мұрасы тіл білімімен ғана шектелмейді. Оның «Әдебиет танытқыш» еңбегі қазақ әдебиеттануының қалыптасуында айрықша маңызға ие.
Ғалым бұл еңбегінде әдебиеттің табиғатын, жанрларын, көркемдік ерекшеліктерін жүйелеп, қазақ әдебиетінің теориялық негіздерін қалыптастырды. Сондықтан «Әдебиет танытқыш» қазақ әдебиеттану ғылымындағы тұңғыш іргелі ғылыми-теориялық еңбектердің бірі ретінде бағаланады.
Оның ерекшелігі – Ахмет Байтұрсынұлы ғылымды қазақтың өз тілімен түсіндірді. Күрделі ғылыми ұғымдарға қазақша атау беріп, халыққа түсінікті тілде жеткізе білді. Бұл оның ғалым ретіндегі шеберлігін ғана емес, ұлтқа деген жауапкершілігін де танытады.
Ұлтты оятқан қалам
Ахмет Байтұрсынұлының ағартушылық қызметін оның қоғамдық-саяси және публицистикалық еңбектерінен бөлек қарау мүмкін емес. Ол өз заманының өзекті мәселелерін көтеріп, халықты білімге, бірлікке, елдікке үндеді.
Ұлттық баспасөздің қалыптасуына да айрықша еңбек сіңірді. Оның мақалалары халықтың әлеуметтік жағдайын, оқу-ағарту мәселесін, ана тілінің тағдырын, ел болашағын сөз етті. Байтұрсынұлы бастаған баспасөз дәстүрі қазақ қоғамындағы қоғамдық ойдың дамуына үлкен ықпал жасады.
Оның әрбір сөзі елдің ертеңін ойлаған азаматтың үні болды. Сондықтан Ахмет Байтұрсынұлының есімі қазақ тарихында ағартушылықпен, ұлттық санамен және ана тілімен қатар аталады.
Ахмет Байтұрсынұлының есімі бүгінде мектептерге, көшелерге, ғылыми және мәдени нысандарға беріліп, еңбектері оқу орындарында зерттеліп келеді. Оның шығармалары жаңа буынға рухани тәрбие беріп, ұлттық құндылықтарды бағалауға үндейді.
«Ұлт ұстазы» атануының мәні де осында. Ахмет Байтұрсынұлы бір ғана дәуірдің емес, бірнеше ұрпақтың ұстазы болды. Ол қазаққа әріп үйретті, тілдің заңдылығын танытты, әдебиеттің ғылыми негізін қалады, баспасөз арқылы елдің сөзін сөйледі.
Бүгінгі таңда тәуелсіз Қазақстанда қазақ тілінің мәртебесін көтеру, ұлттық мәдениетті сақтау, жас ұрпаққа сапалы білім беру бағытында атқарылып жатқан жұмыстардың барлығы Ахмет Байтұрсынұлы армандаған мақсаттармен үндеседі.
Ұлы тұлғаның «Ұлтқа қызмет ету» идеясы – уақыт өткен сайын мәні арта түсетін ұстаным. Себебі елдің болашағы білімді, саналы, жауапкершілігі жоғары ұрпақтың қолында.
Ахмет Байтұрсынұлының ғибратты ғұмыры бізге бір ақиқатты аңғартады: ұлтқа қызмет ету – биік атақ емес, үлкен жауапкершілік. Ал сол жауапкершілікті сезіну – әр азаматтың парызы.
Сондықтан Ахмет Байтұрсынұлының мұрасы – өткеннің естелігі емес, бүгінгі күнге бағыт беретін рухани шамшырақ. Оның есімі ұлт тарихында мәңгі жасай береді.
Ақтөбе облысының мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының судьясы С.Қ.Табанов
