Қазақ халқының тарихында ұлттың рухани және мәдени дамуына айрықша ықпал еткен тұлғалар аз емес. Солардың ішінде Ахмет Байтұрсынұлының орны ерекше. Ол – бір ғана ғылым немесе әдебиет саласымен шектеліп қалмай, ұлттық өмірдің көптеген бағытында еңбек еткен әмбебап тұлға. Оның есімі қазақ тіл білімінің қалыптасуымен, ұлттық жазудың жетілдірілуімен, ағартушылық ойдың дамуымен, қазақ баспасөзінің қалыптасуымен және Алаш қозғалысының тарихымен тығыз байланысты.
Ахмет Байтұрсынұлының тарихи тұлғасын түсіну – белгілі бір адамның өмірбаянын зерделеу ғана емес. Бұл – ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамының саяси, әлеуметтік, мәдени және рухани ахуалын түсінудің маңызды жолдарының бірі. Өйткені оның шығармашылық және қоғамдық қызметі сол дәуірдегі қазақ халқының ұлттық мүддесімен тікелей сабақтас болды.
Халықтың сауатын ашу, ана тілінде білім беру, ұлттық баспасөзді дамыту, қазақ тілінің ғылыми негіздерін қалыптастыру, халықтың саяси санасын көтеру мәселелері Ахмет Байтұрсынұлы қызметінің өзегін құрады. Оның еңбектері арқылы қазақ тілі ғылыми зерттеу нысанына айналып, ұлттық мектептің мазмұны қалыптаса бастады.
Ахмет Байтұрсынұлының тарихи мұрасын бағалағанда оның ағартушы, ғалым, ақын, аудармашы, публицист және мемлекет қайраткері ретіндегі қызметін бір-бірінен бөліп қарастыруға болмайды. Бұл бағыттардың барлығы бір мақсатқа – қазақ халқының рухани жаңғыруына, білімді әрі саналы ұлт қалыптастыруға бағытталды.
Ахмет Байтұрсынұлы 1872 жылы қазіргі Қостанай облысы аумағында дүниеге келген. Ол ерте жастан білімге ұмтылып, мұғалімдік қызмет арқылы қазақ қоғамының әлеуметтік мәселелерімен етене танысты. Ұстаздық қызметі оның кейінгі ғылыми-ағартушылық көзқарастарының қалыптасуына елеулі ықпал етті.
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ даласында білім беру ісінің жағдайы күрделі болатын. Қазақ балаларының ана тілінде жүйелі білім алуы жеткіліксіз еді. Мұндай жағдайда мұғалімнің міндеті тек оқушыға әріп таныту немесе жазу мен оқуды үйретумен шектелмейтін. Ұстаз халықтың мәдени және рухани дамуына ықпал ететін негізгі тұлғалардың бірі болды.
Ахмет Байтұрсынұлы осы тарихи кезеңде мұғалім ретінде қалыптасып, білім берудің ұлттық мазмұнына ерекше мән берді. Оның педагогикалық қызметі кейіннен оқулықтар жазуына, тіл мәселелерін ғылыми тұрғыдан жүйелеуіне және қазақ мектебінің оқу әдістемесін жетілдіруіне негіз болды. Ол үшін білім – халықтың болашағын айқындайтын негізгі күш еді. Ғалымның шығармаларында қараңғылықтан арылудың, халықтың өз болашағын өзі қалыптастыруының жолы ретінде оқу мен ғылымның маңызы кеңінен көрініс тапты.
Ахмет Байтұрсынұлының қазақ ғылымындағы ең үлкен жетістіктерінің бірі – қазақ тіл білімінің ғылыми негіздерін қалыптастыруы. Ол қазақ тілінің грамматикалық құрылымын жүйелеп, тіл біліміндегі көптеген ұғымдарға қазақша ғылыми атаулар қалыптастырды. Оның «Тіл-құрал» еңбегі қазақ тілін ғылыми тұрғыдан танып-білуге арналған алғашқы іргелі оқу құралдарының бірі болды. Ғалым қазақ тілінің дыбыстық жүйесін, сөз құрамын және сөйлем құрылысын жүйелі түрде түсіндіруге тырысты.
Ахмет Байтұрсынұлы үшін тіл – тек қарым-қатынас құралы емес, ұлттың тарихи жадын, дүниетанымын және мәдениетін сақтайтын негізгі рухани құндылық болды. Сондықтан ана тілін дамыту мәселесін ұлттық болмысты сақтаудың маңызды шарты ретінде қарастырды.
Ахмет Байтұрсынұлының қазақ халқының мәдени тарихындағы ерекше еңбектерінің бірі – жазу жүйесін жетілдіруі. Ол қазақ тілінің дыбыстық ерекшеліктерін ескере отырып, араб графикасына негізделген қазақ жазуын реформалады.
Ахмет Байтұрсынұлының бұл қызметі қазақ қоғамындағы мәдени өзгерістердің маңызды бөлігі болды. Ұлттық жазудың қалыптасуы қазақ тіліндегі кітаптардың, оқулықтардың және баспасөз материалдарының көбеюіне мүмкіндік берді. Осы тұрғыдан алғанда, оның әліпби реформасы тек лингвистикалық мәселе емес, ағартушылық және ұлттық мәдени саясаттың маңызды бағыты болды.
Ахмет Байтұрсынұлының бүкіл қоғамдық қызметінің өзегінде ағартушылық идея тұрды. Ол халықтың болашағын біліммен байланыстырды. Оның пікірінше, елдің өркениетті дамуы үшін ең алдымен сауатты, білімді, өз ана тілін меңгерген ұрпақ қалыптасуы қажет.
Ғалым қазақ балаларына арналған оқу құралдарын жазып, оқу процесінің мазмұнын ұлттық ерекшелікке бейімдеуге тырысты. Оның «Әліпби», «Оқу құралы», «Тіл-құрал» сияқты еңбектері қазақ мектептеріндегі оқу-ағарту ісінің дамуына үлкен ықпал етті.
Ахмет Байтұрсынұлының педагогикалық көзқарастарында оқушының білімді механикалық түрде жаттап алуы емес, оның ойлау қабілетін дамыту мәселесі маңызды орын алды. Бұл тұрғыдан оның әдістемелік еңбектері сол кезең үшін аса прогрессивті сипатта болды.
Ұстаздың халыққа білім беру туралы идеялары бүгінгі таңда да маңызын жоғалтқан жоқ. Себебі кез келген қоғамның тұрақты дамуы сапалы білім беру жүйесіне байланысты. Ал ұлттық білім беру ана тілін, тарихты, мәдениетті және ұлттық құндылықтарды құрметтеумен тығыз сабақтас.
Тәуелсіз Қазақстан жағдайында Ахмет Байтұрсынұлының идеялары жаңа мазмұнда қайта зерделеніп келеді. Әсіресе мемлекеттік тілдің мәртебесі, ұлттық білім беру, тіл мәдениеті, ұлттық тарихты зерттеу және жас ұрпақтың отансүйгіштік тәрбиесі мәселелерінде оның мұрасы ерекше маңызды.
Ахмет Байтұрсынұлының «ұлтты сақтау» идеясы ең алдымен тіл мен білімді сақтаумен байланысты болды. Оның еңбектерін зерттеу арқылы қазақ тілінің ғылыми жүйесінің қалыптасу тарихын терең түсінуге болады.
Қазіргі таңда ақпараттық технологиялар мен жаһандану үдерісі қоғамның барлық саласына әсер етуде. Мұндай жағдайда ұлттық мәдениетті сақтау мәселесі бұрынғыдан да маңызды бола түседі. Бұл тұрғыдан алғанда, Ахмет Байтұрсынұлының ана тілін дамытуға, білімді ұлт қалыптастыруға және ұлттық мәдениетті сақтауға бағытталған идеялары өзекті болып қала береді.
Ахмет Байтұрсынұлы – қазақ халқының рухани тарихында ерекше із қалдырған бірегей тұлға. Оның есімі қазақ тіл білімінің қалыптасуымен, ұлттық жазудың дамуымен, ағартушылық қозғалыспен, ұлттық баспасөзбен және Алаш қозғалысымен тығыз байланысты.
Ол қазақ тілін ғылыми тұрғыдан жүйелеп, ұлттық терминологияның негізін қалады. Оқу құралдарын жазып, қазақ мектебінің қалыптасуына үлес қосты. Әдеби шығармалары арқылы халықты білімге, еңбекке, мәдениетке және елдік санаға үндеді. «Қазақ» газеті арқылы қоғамдық ойдың дамуына ықпал етті. Алаш қозғалысы кезеңінде ұлттық мүддені қорғауға атсалысты.
Ахмет Байтұрсынұлының өмір жолы – халқына адал қызмет етудің, ғылым мен білімді ұлттық дамудың негізгі тетігі ретінде бағалаудың жарқын үлгісі. Оның мұрасы – бір тарихи кезеңнің ғана құндылығы емес. Бұл – қазақ халқының тілін, мәдениетін, білімін және ұлттық санасын дамытуға бағытталған ұзақ мерзімді рухани мұра.
Бүгінгі тәуелсіз Қазақстан үшін Ахмет Байтұрсынұлының еңбектерін зерделеудің маңызы зор. Өйткені оның өмірі мен шығармашылығы жас ұрпақты білімге ұмтылуға, ана тілін құрметтеуге, ұлттық тарихты білуге және ел болашағына жауапкершілікпен қарауға тәрбиелейді. Сондықтан Ахмет Байтұрсынұлының есімі қазақ тарихында мәңгілік сақталатын рухани құндылықтардың қатарында.
Ақтөбе қаласының №2 сотының
сот әкімшісінің орынбасары
Мұханбетқызы Ақкөркем
