Тіл – халықтың рухани болмысы мен ұлттық санасының айнасы. Ал заң тілі – мемлекеттің құқықтық мәдениетін қалыптастыратын маңызды құрал. Сондықтан мемлекеттік тілдің құқық саласында кеңінен әрі сапалы қолданылуы – тіл саясатының ғана емес, құқықтық мемлекетті қалыптастырудың да маңызды бағыттарының бірі.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі. Мемлекеттік тілдің қоғамдық өмірдің барлық саласында, соның ішінде сот төрелігі мен құқық қолдану саласында қолданылуы заңнамалық тұрғыдан бекітілген.
Құқықтық тілдің өзіндік ерекшелігі бар. Ол бір жағынан нақты әрі түсінікті болуы керек болса, екінші жағынан заң нормасының мазмұнын дәл жеткізуге тиіс. Бір ғана терминнің дұрыс немесе бұрыс қолданылуы құқықтық норманы түсіндіруге, тіпті оны қолдану тәжірибесіне әсер етуі мүмкін.
Осы тұрғыдан алғанда, заң тілі мен мемлекеттік тілдің сабақтастығы дегеніміз – қазақ тілінің бай сөздік қорын құқықтық ұғымдармен үйлестіре отырып, заңнаманың мазмұнын дәл, бірізді және түсінікті жеткізу.
Қазақ тілінің құқық саласындағы мүмкіндігі өте мол. Қазақ халқының дәстүрлі құқықтық мәдениетінде әділдік, билік, дау, бітім, төрелік, жауапкершілік, елдік тәртіп секілді ұғымдар ежелден қалыптасқан. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би сияқты дала даналарының шешендік сөздері мен билік айту дәстүрі – құқықтық ойлау мәдениетіміздің тарихи негіздерінің бірі.
Қазіргі заманғы заң тілі осы тарихи сабақтастықты сақтай отырып, заманауи құқықтық терминологиямен толықтырылуы қажет.
Бұл ретте басты талап – терминдердің жасандылығына жол бермеу. Құқықтық термин азаматқа түсінікті, мазмұны нақты және қолданыста бірізді болғаны жөн. Заң мәтіні қарапайым азамат түсінбейтін күрделі құрылымға айналмауы керек. Себебі заң – тек заңгерлерге арналған құжат емес, ол қоғамның әрбір мүшесінің құқықтары мен міндеттерін айқындайтын негізгі құрал.
Әсіресе сот саласында мемлекеттік тілдің сапалы қолданылуының маңызы зор. Сот актісі – құқықтық құжат қана емес, азаматтың тағдырына, оның құқықтары мен заңды мүдделеріне тікелей әсер ететін шешім. Сондықтан сот актісінің мемлекеттік тілде сауатты, түсінікті және заң талаптарына сай жазылуы – сот төрелігінің сапасына қойылатын маңызды талаптардың бірі.
Мемлекеттік тілдегі құқықтық мәтіннің сапасын арттыру үшін құқықтық терминдерді біріздендіру, заңгерлердің қазақ тіліндегі кәсіби сауаттылығын жетілдіру, сот және құқық қорғау органдарындағы мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту қажет.
Сонымен бірге заң тілін дамыту тек жаңа терминдерді аударумен шектелмеуі керек. Бұл – құқықтық ойды қазақ тілінде қалыптастыру, заң нормаларын қазақша түпнұсқада сапалы әзірлеу, кәсіби құқықтық дискурсты мемлекеттік тілде дамыту деген сөз.
Мемлекеттік тілдің заң саласындағы орны артқан сайын азаматтардың құқықтық ақпаратты ана тілінде қабылдау мүмкіндігі де кеңейеді. Бұл өз кезегінде халықтың құқықтық сауаттылығын арттырып, мемлекет пен азамат арасындағы құқықтық байланысты нығайтады.
Заң тілі – биліктің тілі емес, ең алдымен, құқықтың тілі. Ал құқық халыққа түсінікті болуы үшін оның тілі де халыққа жақын болуы қажет.
Сондықтан заң тілі мен мемлекеттік тілдің сабақтастығын қамтамасыз ету – бүгінгі күннің ғана емес, болашақтың да маңызды міндеті. Мемлекеттік тілдегі сапалы заңнама – ұлттық құқықтық мәдениеттің көрсеткіші. Ал құқықтық мәдениеті жоғары мемлекетте заңның беделі де, азаматтың құқыққа деген сенімі де жоғары болады.
Қазақ тілін құқық саласының толыққанды кәсіби тіліне айналдыру – тек тіл мамандарының немесе заңгерлердің міндеті емес. Бұл – мемлекеттік қызметшілердің, ғалымдардың, сот жүйесі қызметкерлерінің және тұтастай қоғамның ортақ жауапкершілігі.
Өйткені мемлекеттік тілдің заң саласында орнығуы – тілдің мәртебесін көтеру ғана емес, ұлттық құқықтық ойлау жүйесін қалыптастырудың маңызды қадамы.
Бағдат Төребекұлы,
Тараз қаласы №2 сотының судьясы
