Сот – қоғамдағы әділдік пен заң үстемдігін қамтамасыз ететін маңызды институт. Сондықтан сот жүйесінің тиімді әрі заман талабына сай жұмыс істеуі – мемлекеттің тұрақты дамуының негізгі шарттарының бірі. Соңғы жылдары елімізде сот төрелігінің сапасын арттыруға, азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейтуге және сотқа деген қоғамдық сенімді нығайтуға бағытталған ауқымды реформалар жүзеге асырылуда.
Судья ретінде мен бұл өзгерістердің басты мақсаты тек сот құрылымын жаңарту емес, ең алдымен азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың тиімді тетіктерін қалыптастыру деп есептеймін.
Сот жүйесіндегі елеулі өзгерістердің бірі – кассациялық соттардың құрылуы. 2025 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстанда азаматтық, қылмыстық және әкімшілік істер бойынша үш дербес кассациялық сот жұмысын бастады. Жаңа құрылым сот істерін қайта қарау жүйесін жетілдіруге және сот сатылары арасындағы өкілеттіктерді нақты бөлуге бағытталған. Бұл ретте Жоғарғы Соттың негізгі міндеті сот практикасының бірізділігін қамтамасыз етуге және құқықтық мәселелер бойынша бағыт-бағдар беруге шоғырланды.
Меніңше, бұл өзгерістің азаматтар үшін маңызы зор. Өйткені сот актілерін қайта қараудың тиімді әрі түсінікті жүйесі қалыптасқан жағдайда әрбір тарап өз құқығының заң аясында қорғалуына қосымша мүмкіндік алады. Сот шешімдерінің сапасы мен тұрақтылығы да осындай жүйелі өзгерістермен тікелей байланысты.
Реформаның тағы бір маңызды бағыты – сот төрелігін цифрландыру. Бүгінде ақпараттық технологиялар сот қызметінің ажырамас бөлігіне айналды. Электрондық сервистер азаматтардың сотқа жүгінуін жеңілдетіп, көптеген процестерді қашықтан жүргізуге мүмкіндік беруде. Цифрлық шешімдердің дамуы сот ісін жүргізудің ашықтығын арттырып қана қоймай, уақытты үнемдеуге және қағазбастылықты азайтуға мүмкіндік береді.
Цифрландырудың тағы бір артықшылығы – сот қызметіндегі адами фактордың ықпалын азайту. Бұл бағытта судьяларды іріктеу мен кадрлық процестерді де цифрландыру жұмыстары жүргізілуде. Мәселен, Жоғары Сот Кеңесі судьяларды іріктеуге арналған ақпараттық жүйенің негізгі модульдерін әзірлеуде. Мұндай жүйе конкурстық рәсімдерді жеделдетіп, олардың ашықтығын арттыруға мүмкіндік береді.
Сот реформасының тиімділігі тек жаңа технологиялар мен құрылымдық өзгерістерден ғана көрінбейді. Оның ең маңызды бөлігі – кәсіби әрі білікті судьялар корпусын қалыптастыру. Себебі ең заманауи заңдар мен технологиялардың өзі оны қолданатын маманның кәсібилігі мен жауапкершілігін алмастыра алмайды.
Осыған байланысты судьяларды іріктеу, даярлау және кәсіби біліктілігін арттыру жүйесіне ерекше көңіл бөлініп отыр. Сот төрелігі академиясының қызметі жаңғыртылып, 2025–2027 жылдарға арналған даму тұжырымдамасы бекітілді. 2025 жылы Академия түлектерінің 96 пайызы біліктілік емтиханын сәтті тапсырған. Бұл судьялыққа үміткерлерді сапалы даярлауға басымдық беріліп отырғанын көрсетеді.
Сот жүйесінің тәуелсіздігі мен судьялардың кәсібилігі – әділ сот төрелігінің негізгі кепілі. Сондықтан судьяларды іріктеу кезінде ашықтық, объективтілік және кәсіби біліктілік қағидаттарының сақталуы аса маңызды. Бұл бағыттағы өзгерістер қоғамның сот билігіне деген сенімін нығайтуға ықпал етеді.
Менің пайымдауымша, кез келген реформаның нақты нәтижесі халықтың күнделікті өмірінен көрінуі тиіс. Азамат сотқа жүгінген кезде оның мәселесі уақытылы әрі әділ қаралса, сот шешімі түсінікті әрі заңға негізделсе, ал сотқа жүгіну рәсімі барынша қолжетімді болса – реформаның тиімділігі де сонда.
Сот төрелігінің басты өлшемі – қабылданған шешімдердің саны емес, олардың заңдылығы мен әділдігі. Әрбір сот шешімі адамның тағдырына, оның құқығы мен мүддесіне әсер етуі мүмкін. Сондықтан судьяның басты міндеті – тараптардың кім екеніне қарамастан, заң талаптарын басшылыққа алып, бейтарап әрі әділ шешім қабылдау.
Қазіргі реформалар сот жүйесін осы мақсаттарға барынша жақындатуға бағытталған. Дегенмен реформаны жүзеге асыру – бір күндік жұмыс емес. Заңнаманы жетілдірумен қатар, сот практикасын дамыту, судьялардың кәсіби деңгейін арттыру, цифрлық технологияларды тиімді пайдалану және азаматтардың құқықтық сауаттылығын көтеру жұмыстары қатар жүруі қажет.
Қорыта айтқанда, еліміздегі сот реформаларының түпкі мақсаты – халыққа жақын, ашық, қолжетімді және әділ сот төрелігін қалыптастыру. Бұл – тек сот органдарының ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті.
Судья ретінде біздің басты ұстанымымыз – заңға адалдық, кәсібилік және әділдік. Себебі сотқа келген әрбір азамат ең алдымен өзінің құқығы қорғалатынына сенуі керек. Ал бұл сенім – сот төрелігінің тиімділігін бағалайтын ең маңызды көрсеткіштердің бірі.
А.Н. Шамуратов, Алматы облысы Қонаев қаласының әкімшілік құқық бұзушылықтар
жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының судьясы
