Қазіргі құқықтық мемлекетті қалыптастыру кезеңінде сот төрелігінің тиімділігі мен қолжетімділігін арттыру — басты басымдықтардың бірі. Жаңадан дербес кассациялық соттар институтының құрылуы және сот жүйесін жаңғырту процестері ақпараттық технологияларды белсенді енгізумен тығыз байланысты. Бүгінде цифрландыру процесі тек техникалық көмекші құралы ретінде ғана емес, сонымен қатар сот ісін жүргізудің дәстүрлі қағидаттарын өзгертетін маңызды факторға айналды. Осы орайда, кассациялық сатыда істерді қарау кезінде цифрлық құралдардың теориялық және практикалық ықпалын зерделеу ерекше өзектілікке ие.
1. Кассациялық сатының материалдық-техникалық қолжетімділігі
Кассациялық шағымдарды беру және оларды өңдеу процесін автоматтандыру азаматтар мен заңды тұлғалардың сотқа жүгіну құқығын жүзеге асыруын айтарлықтай жеңілдетті. «Сот кабинеті» сияқты мамандандырылған электрондық сервистерді қолдану бірқатар теориялық және практикалық мәселелерді шешуге жол ашты:
- Кеңістіктік кедергілерді жою: Тараптардың географиялық орналасуына қарамастан, кассациялық шағымдарды және оған қоса берілетін құжаттарды электрондық цифрлық қолтаңба (ЭЦҚ) арқылы қашықтан жолдау мүмкіндігі қамтамасыз етілді. Бұл кассациялық соттар орналасқан ірі орталықтардан шалғай өңірлердегі тұлғалардың құқықтарын теңестіруге септігін тигізді.
- Сот шығындарын азайту: Құжаттарды қағаз жүзінде көшіру, пошта қызметіне жүгіну және өкілдердің жол жүру шығындарын қысқарту сот төрелігінің экономикалық тұрғыдан қолжетімділігін арттырды.
Сонымен қатар, ғылыми әдебиетте «цифрлық теңсіздік» мәселесі де жиі қозғалады. Электрондық жүйелерді қолдану дағдыларының жеткілікті деңгейде болмауы немесе интернет желісі сапасының төмендігі кейбір азаматтар үшін сотқа қолжетімділікті шектейтін жанама факторға айналмауы тиіс. Осыған байланысты, электрондық форматпен қатар дәстүрлі қағаз жүзіндегі құжат айналымын баламалы нұсқа ретінде сақтап қалудың теориялық негіздемесі маңызды рөл атқарады.
2. Бейнеконференция байланысы арқылы қашықтан қатысу: іс жүргізу ерекшеліктері
Сот отырыстарына бейнебайланыс және веб-конференция құралдары арқылы қатысу құқығын заңнамалық тұрғыда бекіту — кассациялық іс жүргізудің процестік табиғатына елеулі өзгерістер енгізді.
Кассациялық саты істің мән-жайын қайта зерттемей, тек төменгі сатыдағы соттардың заң нормаларын қолдану дұрыстығын тексеретіндіктен, бұл кезеңде тараптардың ауызша уәждерін тыңдау негізінен құқықтық аргументациямен ғана шектеледі. Осы ерекшелікті ескерсек, қашықтан қатысу форматы кассациялық іс жүргізуге өте тиімді интеграцияланды.
Ғылыми тұрғыдан алғанда, веб-конференция байланысы сот ісін жүргізудің екі маңызды қағидатын жаңа деңгейге көтерді:
1) Процестік үнемділік: Тараптардың сот ғимаратына келу қажеттілігінің болмауы уақыт пен ресурстарды оңтайландыруға мүмкіндік береді.
2) Тараптардың тең құқықтылығы: Әлеуметтік немесе физикалық жағдайына байланысты (мысалы, мүмкіндігі шектеулі тұлғалар немесе бас бостандығынан айыру орындарындағы адамдар) сотқа келе алмайтын тұлғалардың өз уәждерін кассациялық сот алдында тікелей қорғау мүмкіндігі кеңейді.
3. Технологиялардың іс жүргізу мерзімдері мен жариялылық қағидатына әсері
Істердің сот сатылары арасында электрондық форматта (электрондық азаматтық, қылмыстық немесе әкімшілік іс аясында) жылдам жолдануы құжаттарды жеткізуге кететін уақытты қысқартты. Автоматтандырылған ақпараттық жүйелер істерді бөлу, хабарламаларды жолдау және сот актілерін тіркеу процестерін жеделдетіп, кассациялық шағымдарды алдын ала қарау мен дайындау мерзімдерін айтарлықтай қысқартты.
Сот ісін жүргізудің жариялылық қағидаты цифрландыру жағдайында кеңірек мағынаға ие болды. Сот шешімдерінің электрондық базаларда жариялануы, сот отырыстарының аудио-, бейнежазба (АБЖ) жүйелерімен толық қамтылуы және жекелеген қоғамдық маңызы бар істер бойынша онлайн-трансляциялар ұйымдастыру мүмкіндігі сот төрелігінің ашықтығын толық қамтамасыз етті.
Жүргізілген теориялық талдау көрсеткендей, цифрландыру — кассациялық сот төрелігінің қолжетімділігін арттырудың ең тиімді құралы. Ақпараттық технологияларды енгізу сот ісін жүргізудің заңдылық, жариялылық және тараптардың тең құқықтылығы сияқты іргелі қағидаттарын бұзбайды, керісінше олардың заманауи қоғам талаптарына сай толыққанды жүзеге асырылуына жағдай жасайды. Болашақта бұл бағыттағы заңнамалық реформалар цифрлық инфрақұрылымды одан әрі дамытуға және процестік кепілдіктердің бұлжытпай сақталуына жол ашады.
Қызылорда облысының
мамандандырылған ауданаралық
әкімшілік сотының бас маманы,
сот отырысының хатшысы — А. Бодыкова
