Мемлекеттік тіл — тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ол әділеттіліктің басты құралы. Сот залындағы әрбір терминнің нақты қолданылуы адам тағдырын шешуде үлкен рөл атқарады. Мемлекеттік тілдің сот саласындағы дамуы — ерекше процесс. Бұл ұлттың құқықтық ой-санасы ежелгі ауызша дәстүрлер мен отаршылдық ықпалдан арылып, қазіргі заманғы, тәуелсіз және жоғары технологиялық құқықтық жүйеге қалай өткенін көрсетеді.
Ежелгі дәуір кезеңі: ауызша құқық заманы
Баспа арқылы шыққан кодекстер пайда болғанға дейін сот төрелігі ауызша әдет-ғұрып құқығы түрінде жүзеге асырылды (билер соты институты және «Жеті Жарғы» заңдар жинағы). Сол кездегі сот тілі жанды шешендік сөзбен, поэзиямен және метафоралармен тығыз байланысты болды. Ежелгі әділдік бидің сөйлеу мәнеріне, сөздің қаншалықты беделді әрі шындыққа негізделгеніне тікелей байланысты еді. Сот тілі шешендік өнерге негізделгендіктен, халыққа жақын әрі түсінікті болды: құқықтық нормалар ұрпақтан-ұрпаққа қанатты сөздер мен афоризмдер түрінде жетіп отырды. Бұл кезең сот тілінің қасиетті сипатымен және сезімге әсер ету күшінің орасан зор болуымен ерекшеленеді.
Кеңес кезеңі: заң тілінің біріздендірілуі
ХХ ғасырда Кеңес өкіметінің орнауымен сот жүйесі түбегейлі өзгеріске ұшырады. Құқық саласы қатаң ресми сипат алып, жазбаша және орталықтандырылған жүйеге айналды. Орыс тілі Одақ көлемінде заң тілі ретінде бірінші орынға шықты. Ұлттық тілдер үшін бұл үлкен сын кезеңі болды. Көптеген заңи ұғымдар мен терминдер қазақ тіліне сөзбе-сөз, кейде тілдің табиғи мағынасына сай келмейтін тура аударма әдісімен механикалық түрде енгізілді.Қолдану аясының тарылуы салдарынан ірі қалаларда және жоғары сатыдағы соттарда іс қағаздарын жүргізу толығымен орыс тіліне көшті. Ұлттық заң тілі тек тұрмыстық немесе аудандық соттар деңгейінде ғана қолданыста қалып, соның салдарынан мемлекеттік тілдің сот саласындағы терминологиялық дамуы қатты баяулады.
Тәуелсіздік кезеңі: қайта өрлеу және заң тіліндегі реформалар
Егемендік алғаннан кейін мемлекеттік тілді сот төрелігінің негізгі тілі мәртебесіне қайтару оңай болған жоқ. Кеңес заманынан қалған кодекстерді қазақ тіліне жай ғана аудара салу жеткіліксіз болып шықты, заң тілі ауқымды жаңғыртуды қажет етті.
Бұл кезең (1990 жылдардан бастап бүгінгі күнге дейін) бір-біріне қарама-қайшы, бірақ маңызды екі тенденциямен сипатталады:
Архаизация (тарихи тамырға оралу): ғалымдар мен заңгерлер ежелгі заң терминдерін қазіргі заман талабына сай бейімдей отырып, айналымға қайта енгізу жұмыстарымен айналыса бастады.
Интернационалдандыру: нарықтық экономиканың, халықаралық құқық пен шарттардың жаңа түрлерінің пайда болуы жалпыәлемдік ұғымдарды (аккредитив, дебиторлық берешек, франчайзинг т.б.) ұлттық заңнамаға енгізуді талап етті. Заңгерлер алдында халықаралық терминдерді мағынасын бұрмаламай қалай аудару керек деген күрделі міндет тұрды.
Бұл кезеңнің басты қиындығы — бірыңғай стандарттың болмауы еді. Заңда, оқулықта және сот процесінде бір заңи термин әртүрлі мағынада қолданылып жүрді. Бұл қауіпті прецеденттерге алып келуі мүмкін еді, өйткені айыптау актісіндегі немесе шарттағы терминнің нақты болмауы істің нәтижесін мүлдем өзгертіп жіберу қаупін тудырды.
Қазіргі заман және болашақ
Бүгінгі таңда сот терминологиясының дамуы жаңа, цифрлық деңгейге көтерілді. Қазіргі судьялар мен адвокаттар бұдан он бес-жиырма жыл бұрын мүлдем болмаған жаңа ұғымдармен жұмыс істеуде. Сот жүйесі цифрлық активтер, криптовалюта және электрондық заттай дәлелдемелер (жүйелік журналдар, скриншоттар, цифрлық іздер) сияқты жаңа құбылыстардың құқықтық аппаратын қалыптастыруға көшті.
Сонымен қатар, жасанды интеллект негізіндегі аудармашылар мен электрондық сот кабинеттерін енгізу терминдерді барынша стандарттауды талап етеді. Компьютерлік алгоритмдер метафораларды түсінбейді — оларға математикалық дәлдік қажет. Сондықтан сот тілі болашақта нақты әрі унификацияланған жүйемен дамитын болады.
Сот терминологиясының даму жолы — бұл ел тарихын бейнелейтін тірі әрі күрделі процесс. Даланың шешендік құқығынан және кеңестік біріздендірудің қатаң шеңберінен өткен сот жүйесіндегі мемлекеттік тіл бүгінде өзінің кемелдігін дәлелдеп отыр. Дегенмен, бірыңғай, дәл және заманауи терминологиялық базаны толық қалыптастыру — әлі де жүйелі жұмысты талап ететін ұзақ процесс.
Қызылорда облысының Мамандандырылған ауданаралық әкімшілік соты Жетекші маманы Тәуірбай Д.
