Сыбайлас жемқорлық (коррупция) – заманауи әлемнің ең қауіпті әрі трансұлттық сипатқа ие кеселдерінің бірі. Ол мемлекеттің іргетасын шайқалтып, заң үстемдігін әлсіретеді, экономикалық өсімді тежейді және ең бастысы — халықтың билікке, әділдікке деген сеніміне селкеу түсіреді. Кез келген елдің өркениетті көшке ілесіп, дамыған мемлекетке айналуы осы дертпен күрестің нәтижелілігіне тікелей байланысты.
Жемқорлық тек қаржылық қылмыс қана емес, ол — қоғамдық сананың улануы. Осы мақалада сыбайлас жемқорлықтың туындау себептеріне, оның қоғамға тигізетін зардаптарына және бұл індетті еңсерудің негізгі жолдарына тоқталып өтеміз.
-Жемқорлықтың тамыры қайда жатыр?
Сыбайлас жемқорлықтың белең алуына бірнеше факторлар әсер етеді. Оларды шартты түрде үш топқа бөліп қарастыруға болады:
Әлеуметтік-экономикалық себептер: Мемлекеттік қызметкерлердің жалақысының төмендігі, өмір сүру деңгейінің теңсіздігі және әлеуметтік қорғалудың аздығы адамдарды заңсыз кіріс көздерін іздеуге итермелейді.
Құқықтық және институционалдық себептер: Заңнамадағы шикіліктер мен «саңылаулар», мемлекеттік органдар жұмысының ашық болмауы, шешім қабылдау үдерістерінің күрделілігі (бюрократия) жемқорлыққа қолайлы орта тудырады. Кез келген құжатты алу немесе рұқсатқа қол жеткізу ұзақ уақытты талап еткенде, азаматтар мәселені «оңай жолмен» шешуге тырысады.
Психологиялық және мәдени себептер: Қоғамда жемқорлыққа қарсы мәдениеттің қалыптаспауы. Кейде адамдар күнделікті өмірдегі ұсақ парақорлықты (мысалы, дәрігерге немесе мұғалімге «сыйлық» беру, жол ережесін бұзғанда айыппұлдан қашу) қалыпты жағдай ретінде қабылдайды.Осы «ұсақ-түйектен» басталатын әрекеттер үлкен қылмыстарға жол ашады.
-Қоғам мен мемлекетке тигізетін зардабы
Жемқорлықтың салдары мемлекет өмірінің барлық саласына соққы болып тиеді:
Экономикалық шығын: Заңсыз жолмен жылыстаған қаржы бюджетке түспейді. Ол ақша мектептер, ауруханалар салуға, жол жөндеуге жұмсалуы тиіс еді. Сонымен қатар, жемқорлық жайлаған елге шетелдік инвесторлар қаржы құюдан бас тартады, себебі олар ашық әрі әділ бәсекелестікті қалайды.
Әлеуметтік әділетсіздік: Білімі мен біліктілігі бар мамандар емес, «танысы» немесе ақшасы бар адамдар қызметке тұрады. Бұл мемлекеттік басқарудың сапасын төмендетеді. Сапасыз салынған ғимараттар, нашар жасалған жолдар — осының бәрі жемқорлықтың тікелей салдары.
Сенім дағдарысы: Халық заңның барлығына бірдей жұмыс істейтініне сенуден қалады. Бұл қоғамдағы әлеуметтік кернеуді арттырып, мемлекеттің ішкі тұрақтылығына қауіп төндіреді.
Індетпен күресудің тиімді жолдары
Сыбайлас жемқорлықты тек қатаң жаза қолдану арқылы ғана түпкілікті жою мүмкін емес. Бұл — кешенді тәсілді қажет ететін үдеріс. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей (мысалы, Сингапур, Дания, Жаңа Зеландия тәжірибесі), күрестің ең тиімді бағыттары мыналар:
Ашықтық пен цифрландыру: Адам факторын барынша азайту қажет. Мемлекеттік қызметтердің электронды форматқа көшуі (e-government) пара алу мүмкіндігін айтарлықтай шектейді. Егер азамат пен шенеунік бетпе-бет кездеспесе, пара беру де қиындайды.
Заң үстемдігі және сот жүйесінің тәуелсіздігі: Кінәлі адамның лауазымына, беделіне қарамастан жауапқа тартылуы міндетті. Заң алдында шенеунік те, қарапайым азамат та тең болуы тиіс.
Лайықты еңбекақы: Мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын өмір сүру деңгейіне сай көтеру және оларды әлеуметтік пакеттермен (баспана, медициналық сақтандыру) қамтамасыз ету. Жоғалтатын нәрсесі бар адам қылмысқа бармас бұрын көп ойланады.
Тәрбие мен үгіт-насихат: Жемқорлыққа қарсы сананы балабақша мен мектеп қабырғасынан бастап қалыптастыру керек. Өз құқығын білетін, өзгенің еңбегін сыйлайтын және адалдықты ту ететін ұрпақ тәрбиелеу — ең сенімді қорғаныс.
Қорытынды
Сыбайлас жемқорлықпен күрес — тек құқық қорғау органдарының немесе антикоррупциялық қызметтің ғана міндеті емес. Бұл — бүкіл қоғам болып жұмылатын іс. Әрбір азамат «пара бермеймін және пара алмаймын» деген ішкі ұстанымға көшкенде ғана біз бұл кеселді жеңе аламыз.
Адалдық пен әділдік әр адамның күнделікті қағидасына айналуы тиіс. Сонда ғана біз қуатты, экономикасы тұрақты және болашағы жарқын мемлекет құра аламыз. Мемлекеттің тазалығы — әрқайсымыздың қолымызда.
Избасарова Айнур, Маңғыстау облысының кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының аға сот приставы
