Кәмелетке толмағандар арасындағы құқықбұзушылық пен қылмыс мәселесі – кез келген қоғам үшін аса өзекті тақырыптардың бірі. Өйткені жасөспірімдердің тағдыры – мемлекеттің болашағымен тікелей байланысты. Бүгінде ақпараттық технологиялардың дамуы, әлеуметтік желілердің ықпалы, отбасылық тәрбиедегі олқылықтар мен қоғамдағы түрлі әлеуметтік мәселелер жасөспірімдер қылмысының артуына әсер ететін негізгі факторлардың қатарына жатады.
Кәмелетке толмағандардың қылмысқа баруы – тек құқық қорғау органдарының ғана емес, бүкіл қоғамның алаңдаушылығын туғызатын күрделі мәселе. Себебі жасөспірім шақ – тұлғаның мінезі мен дүниетанымы қалыптасатын кезең. Осы уақытта дұрыс тәрбие мен бағыт-бағдар берілмесе, бала теріс ортаға тез бейімделуі мүмкін. Әсіресе, бақылаусыздық, ата-ана жауапкершілігінің төмендеуі, әлеуметтік теңсіздік пен жұмыссыздық секілді факторлар балалардың құқықбұзушылыққа бейім болуына әсер етеді.
Мамандардың пікірінше, жасөспірімдер арасында жиі кездесетін құқықбұзушылық түрлеріне бұзақылық, ұрлық, тонау, әлімжеттік, интернет арқылы жасалатын алаяқтық пен түрлі зорлық-зомбылық әрекеттері жатады. Кей жағдайда кәмелетке толмағандар өз әрекетінің ауыр салдарын толық түсінбей, эмоцияға ерік беріп қылмысқа барады. Алайда мұндай әрекеттер олардың болашағына үлкен кедергі келтіреді. Себебі заң алдында жауапкершілікке тартылған жасөспірімнің қоғамға бейімделуі қиындап, психологиялық тұрғыдан да ауыр соққы алады.
Кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстың қоғамға тигізетін әсері өте ауқымды. Біріншіден, қоғамдық қауіпсіздікке нұқсан келеді. Екіншіден, жастардың тәрбиесіне кері ықпал етеді. Үшіншіден, қылмыстың көбеюі қоғамда қорқыныш пен сенімсіздік қалыптастырады. Сонымен қатар мемлекет құқықбұзушылықтың алдын алу, тергеу жүргізу және қайта тәрбиелеу жұмыстарына қомақты қаражат жұмсайды.
Бұл мәселені шешуде отбасының рөлі ерекше. Бала тәрбиесі ең алдымен ата-ананың жауапкершілігінен басталады. Баланың кіммен араласатынына, бос уақытын қалай өткізетініне, интернеттегі әрекеттеріне көңіл бөлу – маңызды міндеттердің бірі. Сонымен қатар мектеп пен қоғам да жасөспірім тәрбиесіне бейжай қарамауы тиіс. Білім беру мекемелерінде құқықтық сауаттылықты арттыру, патриоттық тәрбие беру, спорт пен мәдени іс-шараларға тарту – қылмыстың алдын алудың тиімді жолдарының бірі.
Қазіргі таңда құқық қорғау органдары мен мемлекеттік мекемелер кәмелетке толмағандар арасындағы құқықбұзушылықтың алдын алу бағытында түрлі профилактикалық жұмыстар жүргізіп келеді. Дегенмен бұл іске тек мемлекеттік органдар ғана емес, бүкіл қоғам болып атсалысқанда ғана нақты нәтиже болады.
Қорытындылай келе, кәмелетке толмағандармен жасалатын қылмыс – қоғамның болашағына төнген қауіп. Сондықтан жас ұрпаққа сапалы тәрбие беру, олардың құқықтық санасын қалыптастыру және қауіпсіз орта құру – баршамызға ортақ міндет. Ұлт болашағы – тәрбиелі әрі саналы жастардың қолында.
Ж.Ж. Бекенова, Ақтөбе облысының кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының судьясы
