Қоғамда әділдік пен заң үстемдігін қамтамасыз ететін негізгі тұлғалардың бірі – судья. Судьяның кәсіби қызметі тек заң нормаларын қолданумен ғана шектелмейді, сонымен қатар оның жеке мінез-құлқы, сөйлеу мәдениеті, адамдармен қарым-қатынасы да үлкен маңызға ие. Осы тұрғыдан алғанда, судья әдебі – ауқымды әрі терең мазмұнды ұғым болып табылады.
Судья әдебі дегеніміз – судьяның қызмет барысында және қызметтен тыс уақытта ұстануға тиіс моральдық-этикалық қағидалар жиынтығы. Бұл қағидалар судьяның тәуелсіздігіне, бейтараптығына және әділ шешім қабылдауына тікелей әсер етеді. Судья тек заңды ғана емес, сонымен бірге адамгершілік нормаларды да басшылыққа алуы қажет.
Ең алдымен, судья әдебінің негізгі қағидаларының бірі – әділдік. Судья әрбір істі қарау барысында тараптардың әлеуметтік жағдайына, лауазымына немесе жеке көзқарасына қарамастан тең қарауы тиіс. Бұл – сот төрелігінің басты талабы. Сонымен қатар, бейтараптық қағидасы да ерекше маңызға ие. Судья ешбір тарапқа артықшылық бермей, тек дәлелдер мен заңға сүйене отырып шешім қабылдауы қажет.
Судья әдебінің тағы бір маңызды элементі – кәсіби мәдениет. Судьяның сөйлеу мәнері, киім үлгісі, өзін ұстауы сотқа деген сенімді қалыптастырады. Әдептілік, сабырлылық, ұстамдылық – судьяға тән негізгі қасиеттердің бірі. Судья эмоцияға берілмей, әрдайым салмақты және байыпты болуы тиіс.
Сонымен қатар, судьяның тәуелсіздігі де оның әдебімен тығыз байланысты. Сыртқы ықпалдарға жол бермеу, қысымға қарсы тұра білу – судьяның кәсіби борышы. Егер судья өзінің ішкі сеніміне қарсы шешім қабылдаса, бұл тек заңға ғана емес, қоғамның сотқа деген сеніміне де нұқсан келтіреді.
Судья әдебі қызметтен тыс уақытта да сақталуы қажет. Судьяның қоғамдық ортадағы әрекеті, әлеуметтік желілердегі мінез-құлқы, адамдармен қарым-қатынасы оның беделіне тікелей әсер етеді. Сондықтан судья әрдайым өз мәртебесіне сай әрекет етуі тиіс.
Қазіргі таңда судья әдебі халықаралық деңгейде де реттеледі. Әртүрлі этикалық кодекстер мен қағидалар судьялардың кәсіби мінез-құлқын айқындайды. Бұл құжаттар судьялардың тәуелсіздігін, адалдығын және әділдігін қамтамасыз етуге бағытталған.
Қорытындылай келе, судья әдебі – тек кәсіби талап емес, ол қоғамның сот жүйесіне деген сенімінің негізі. Судьяның әрбір әрекеті мен шешімі әділдікке қызмет етуі тиіс. Сондықтан судья әдебін сақтау – құқықтық мемлекет құрудың маңызды шарттарының бірі.
Қызылорда қаласының №2 соты судьясы К.Еспенбетова
