Сыбайлас жемқорлық-қазіргі қоғамның ең маңызды мәселелерінің бірі. Бұл мемлекетке зиян келтіреді, азаматтардың билікке деген сенімін төмендетеді, экономикалық дамуды тежейді және әлеуметтік әділеттілік принциптерін бұзады. Құқықтық мемлекет құру жағдайында сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру және сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілікке тәрбиелеу ерекше маңызға ие. Сыбайлас жемқорлықпен күресу тек заңдар мен жазалар арқылы мүмкін емес. Азаматтарда жоғары моральдық құндылықтарды, Заңға құрмет пен сыбайлас жемқорлық мінез-құлқының кез келген көріністеріне теріс көзқарасты қалыптастыру қажет.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өзь сөзінде, келесіні атап өтті баршаңызға мәлім, сыбайлас жемқорлықпен ымырасыз күресу – біздің саясатымыздағы негізгі басымдықтың бірі.
Заң үстемдігін орнатып, нағыз құқықтық мемлекет құру үшін, ең алдымен, жемқорлықтың тамырына балта шабу керек. Біз соңғы жылдары осы салада бірқатар маңызды қадам жасадық.
Түпкі мақсат – сыбайлас жемқорлықтан таза қоғам қалыптастыру. Жемқорлықты жою үшін оған бүкіл ел болып қарсы тұруымыз керек. Оған қоса заңнамалық шаралар қабылдауға тиіспіз. Сонымен бірге, жемқорлыққа қатысты қылмыстарды анықтау және ашу жөніндегі жұмыстарды күшейту қажет. Сонда ғана жемқорлықпен табанды түрде күресе аламыз деп атап өтті [1].
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру – сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл субъектілерінің қоғамда сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілікті көрсететін құндылықтар жүйесін сақтау және нығайту бойынша өз құзыреті шегінде жүзеге асыратын қызметі.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру білім беру, ақпараттық және ұйымдастырушылық сипаттағы шаралар кешені арқылы жүзеге асырылады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы білім беру – тұлғаның адамгершілік, зияткерлік, мәдени тұрғыдан дамуы және сыбайлас жемқорлықты қабылдамаудағы белсенді азаматтық ұстанымын қалыптастыру мақсатында жүзеге асырылатын, тәрбиелеу мен оқытудың үздіксіз процесі [2].
Агенттік Төрағасы Дархан Жазықбай Академиялық адалдық-білім беру жүйесін дұрыс бағытқа бағыттайтын бағдар екенін атап өтті». Ол сондай-ақ мектептерде, колледждерде және университеттерде адалдық принциптерін нығайту ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің бір бөлігі ретінде қарастырылады [3].
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет-сыбайлас жемқорлықты кез келген нысанда қабылдамауға бағытталған білім, құндылықтар, нанымдар мен мінез-құлық нормаларының жиынтығы. Оған заңды құрметтеу, адалдық, жауапкершілік және заңсыз әрекеттерге қарсы тұруға дайын болу кіреді.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру отбасынан басталады. Бұл отбасында адамгершілік мінез-құлықтың, адалдық пен әділеттіліктің негізі қаланады. Егер бала жас кезінен бастап заңға құрмет пен басқаларға деген адалдықты көрсе, онда ол сыбайлас жемқорлыққа теріс көзқарас қалыптастырады. Болашақта мектеп, колледж және жоғары оқу орындары маңызды рөл атқарады, онда жастар азаматтардың құқықтары, міндеттері мен жауапкершіліктері туралы білім алады.
С.В. Пархоменко, Д.А. Седых пікірінше, бүгін қоғамда сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілікті қалыптастыруға бағытталған жоспарлы жұмыстың қажеттілігі пісіп қана қоймай, заңды жеке деңгейде лауазымды тұлғалардың сыбайлас жемқорлық мінез-құлқының азғыруына иммунитетін, яғни субъективті түрде пайда болған немесе сырттан басталған идеяға қарсы тұру қабілетін қалыптастыру жөніндегі нұсқамалармен толықтыру қажет екенін атап өтті [4, 26 б.].
Жастарды сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәрбиелеу ерекше маңызға ие. Білім беру мекемелері білім беріп қана қоймай, жеке тұлғаның моральдық қасиеттерін қалыптастыруы керек. Тақырыптық сабақтар, дәрістер, дөңгелек үстелдер мен пікірталастар өткізу студенттер мен оқушыларға сыбайлас жемқорлықтың қауіптілігін түсінуге және заңды сақтау қажеттілігін түсінуге көмектеседі
М.И. Никулин ойынша, жас ұрпақ өмірдегі жетістікке заңсыз жолдармен емес, адал еңбекпен, біліммен және қабілеттермен қол жеткізу керек екенін түсінуі керек деп атап өтті. Өз елінің болашағы үшін белсенді азаматтық ұстаным мен жауапкершілік сезімін қалыптастыру сыбайлас жемқорлыққа төзбеушіліктің дамуына ықпал етеді [5, 47 б.].
А. Ағыбаев келесіні атаған болатын, сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік кез келген сыбайлас жемқорлық көріністерінен үзілді-кесілді бас тартуды білдіретінін атап өтті. Мұндай ұстанымға ие адам пара бермейді немесе алмайды, байланыс пен қызметтік жағдайды жеке мақсатта пайдаланбайды, сондай-ақ заң бұзушылықтар туралы хабарлауға дайын [6, 23 б№].
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті дамыту мемлекеттік институттарға деген сенімді нығайтуға, экономиканың тиімділігін арттыруға және әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етуге ықпал етеді. Сыбайлас жемқорлықты азаматтардың көпшілігі айыптайтын қоғамда мемлекеттің дамуы мен халықтың өмір сүру сапасын жақсарту үшін қолайлы жағдайлар жасалады.
Осылайша, сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру және сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілікке тәрбиелеу қазіргі қоғамның маңызды міндеттері болып табылады. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес тек мемлекеттік деңгейде ғана емес, әр адамның санасында да жүзеге асырылуы тиіс. Мемлекеттің, қоғамның, отбасының және білім беру мекемелерінің бірлескен күш-жігерімен ғана сыбайлас жемқорлыққа жол берілмейтін құбылыс болатын жағдайлар жасауға болады. Адалдық, әділдік және заңға құрмет әр азаматтың мінез-құлқының негізі және қоғамның маңызды құндылықтары болуы керек.
Тлешалиев Н.Д., Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызмет істері агенттігінің Алматы қаласы бойынша департаментінің сыбайлас жемқорлықтың алдын алу басқармасының басшысы
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
- Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі кеңесте сөйлеген сөзі https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-sybaylas-zhemkorlykka-karsy-is-kimyl-maselelerine-arnalgan-keneste-soylegen-sozi-113723
- Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы Қазақстан Республикасының Заңы 2015 жылғы 18 қарашадағы № 410-V ҚРЗ.
- Дархан Жазыкбай: «Академическая честность сегодня – безопасность Казахстана завтра» https://www.vechastana.kz/darhan-zhazykbaj-akademicheskaya-chestnost-segodnya-bezopasnost-kazahstana-zavtra/
- Пархоменко С.В., Седых Д.А. Мировоззренческие основы противодействия коррупции // Российская юстиция. 2018. № 10. С. 26-29.
- Актуальные проблемы административного права: учебное пособие для бакалавров и магистров // под. ред. д. ю. н., проф. М.И. Никулина. — Симферополь: ИТ «АРИАЛ», — 2018. – 188 с.
- Ағыбаев А. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы кешенді бағдарлама қажет // Заң. — №2. — 2019.- 23-25 б.
