Алаяқтық – қоғамдағы ең кең таралған әрі қауіпті қылмыстардың бірі. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 190-бабына сәйкес, алаяқтық деп бөтеннің мүлкін алдау арқылы жымқыру немесе сенімді теріс пайдалану жолымен бөтен мүлікке құқықты иемдену танылады. Бұл қылмыстың басты ерекшелігі – күш қолданусыз жүзеге асырылуында. Яғни жәбірленуші өз мүлкін қылмыскерге мәжбүрлі түрде емес, керісінше, алдануының нәтижесінде өз еркімен береді.
Алаяқтықтың мәнін тереңірек түсіну үшін оның басқа қылмыстардан айырмашылығына назар аудару қажет. Мысалы, ұрлық немесе тонау кезінде мүлік иесінің еркінен тыс алынса, алаяқтықта керісінше, жәбірленушінің өзі сенім білдіріп, мүлкін береді. Бұл – алдау мен психологиялық ықпал етудің нәтижесі. Қылмыскер жалған уәде беруі, шындыққа жанаспайтын ақпарат таратуы немесе маңызды мәліметтерді жасыруы арқылы жәбірленушіні жаңылыстырады. Соның салдарынан адам өз әрекетінің заңды әрі дұрыс екеніне сеніп қалады.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2017 жылғы 29 маусымдағы №6 нормативтік қаулысында алаяқтықтың негізгі белгілеріне нақты түсінік берілген. Аталған құжатта алдау – шындыққа сәйкес келмейтін жалған мәліметтерді хабарлау немесе маңызды ақпаратты әдейі жасыру арқылы жүзеге асырылатыны көрсетілген. Мұндай әрекеттер жәбірленушінің санасында қате түсінік қалыптастырып, оның мүлкін өз еркімен беруге итермелейді.
Сонымен қатар, алаяқтықтың тағы бір маңызды тәсілі – сенімді теріс пайдалану. Бұл жағдайда қылмыскер мен жәбірленуші арасында белгілі бір сенім қатынастары болады. Мұндай сенім туыстық байланыстарға, достық қарым-қатынасқа, қызметтік жағдайға немесе үшінші тұлғалардың ұсынысына негізделуі мүмкін. Қылмыскер осы сенімді пайдаланып, пайдакүнемдік мақсатта бөтен мүлікке қол жеткізеді. Сондықтан алаяқтық тек материалдық шығын келтіріп қана қоймай, адамдар арасындағы сенімділікке де нұқсан келтіреді.
Қазіргі заманда алаяқтықтың түрлері де көбейіп, күрделене түсті. Әсіресе интернет пен цифрлық технологиялардың дамуы жаңа алаяқтық схемалардың пайда болуына жол ашты. Онлайн сауда, жалған инвестициялық жобалар, банк карталары арқылы жасалатын алаяқтық – соның айқын дәлелі. Мұндай жағдайларда азаматтардың құқықтық сауаттылығы мен сақтығы ерекше маңызға ие.
Қорытындылай келе, алаяқтық – қоғамға елеулі зиян келтіретін қылмыс. Онымен күресу үшін тек құқық қорғау органдарының жұмысы ғана жеткіліксіз. Әрбір азамат сақтық танытып, күмәнді жағдайларда сенімге тез берілмеуі тиіс. Сонымен қатар құқықтық білімді арттыру, заң талаптарын білу және оларды сақтау – алаяқтықтың алдын алудың негізгі жолдарының бірі болып табылады.
Қызылорда қаласының №2 сотының судьясы Е.Құтыбае
