Қазіргі таңда Қазақстанның мемлекеттік саясатының басты бағдары — «Әділетті Қазақстан» идеясы мен «Заң және Тәртіп» принципін іске асыру болып табылады. Бұл концепцияның негізінде заң үстемдігін қамтамасыз ету және қоғамның барлық салаларында, соның ішінде Қарулы Күштер қатарында қатаң тәртіп орнату міндеті тұр. 2026 жылғы 15 наурызда бүкілхалықтық референдумда қабылданған жаңа Конституция бұл принциптерді мемлекеттіліктің іргетасы ретінде бекітті.
Заң үстемдігі — мемлекеттілік негізі
Жаңа Конституцияның 1-бабына сәйкес, Қазақстан өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады. Мұндағы заң үстемдігі принципі мемлекеттік биліктің бірлігі мен оның тармақтарға бөлінуі, сондай-ақ барлық азаматтардың заң мен сот алдындағы теңдігі арқылы жүзеге асады.
2026 жылдың 2 наурызынан бастап күшіне енген «Құқық бұзушылықтардың профилактикасы туралы» жаңа Заң заң үстемдігін нығайтудың маңызды құралына айналды. Бұл құжат құқық бұзушылықтармен күресуде жазалау шараларынан гөрі, превентивті (алдын алу) шараларға басымдық береді.
Әскери тәртіп және құқық бұзушылықтың алдын алу
Әскери қызмет — бұл мемлекетті қорғауға бағытталған қасиетті борыш пен міндет. Сондықтан әскери ортадағы тәртіп «Заң және тәртіп» концепциясының ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңа заңнамада әскери басқару органдары мен әскери полицияның құзыреті нақтыланған:
Әскери басқару органдары әскери қызметшілер арасында тәрбиелік, идеологиялық және құқықтық жұмыстарды ұйымдастырады, әскери тәртіп пен жеке құрамның моральдық-психологиялық жағдайын нығайтуға жауапты.
Әскери тергеу органдары мен әскери полиция құқық бұзушылықтардың себептері мен жағдайларын анықтап, оларды жою бойынша ұсыныстар енгізеді.
Әскери ортада құқық бұзушылыққа бейім тұлғалармен профилактикалық әңгімелесулер өткізу және олардың мінез-құлқына бақылау орнату шаралары белсенді қолданылады.
Сот тәжірибесінің сабақтары
Сот билігі «Заң және тәртіп» принципін жүзеге асыруда шешуші рөл атқарады. Конституцияның 77-бабына сәйкес, сот билігі азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында жүзеге асырылады. Сот тәжірибесінен алынатын негізгі сабақтар мынадай:
Заңдылық пен әділдік: Соттар заңсыз тәсілмен алынған дәлелдемелердің заңды күші болмайтынын және ешкімнің өз кінәсін мойындауы негізінде ғана сотталуы мүмкін еместігін басшылыққа алады.
Жеке профилактика шаралары: Соттар құқық бұзушыларға қатысты мінез-құлыққа ерекше талаптар қою, әкімшілік қадағалау орнату сияқты жеке алдын алу шараларын қолданады.
Гуманизм принципі: Сот тәжірибесінде кінәсін толық мойындаған және келтірілген зиянды өтеген тұлғаларға қатысты (мысалы, жол-көлік оқиғаларында) бас бостандығынан айырмайтын жазалар тағайындау арқылы әлеуметтік әділдікті қалпына келтіру мысалдары кездеседі.
Түйіндей келе, «Заң және тәртіп» концепциясы — бұл тек құқық қорғау органдарының ғана емес, бүкіл қоғамның, соның ішінде әскери құрылымдардың ортақ міндеті. Заң үстемдігі мен темірдей әскери тәртіптің ұштасуы — тұрақты мемлекет пен қауіпсіз қоғам құрудың кепілі.
Алматы гарнизонының Әскери сот судьясы Қанат Зарықұлы Естай
