5 наурыз – көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, ғұлама ғалым, ұлт азаттық қозғалысының теориялық негізін қалаушы әрі көсемі, қазақтың тұңғыш «Алашорда» партиясының ұйымдастырушысы Әлихан Бөкейхановтың туғанына 160 жыл.
Қазақ халқының тарихында ел үшін еңбек еткен, халқының болашағын ойлаған ұлы тұлғалар өте көп. Солардың ішінде Әлихан Бөкейхановтың орны ерекше деп ойлаймын. Ол – қазақ халқының азаттығы, жері, тілі мен бірлігі үшін күрескен қайраткер.
2026 жылы Әлихан Бөкейхановтың туғанына 160 жыл толып отыр. Бұл – жай ғана дата емес, бұл – өткенімізге көз жүгіртіп, ұлт үшін еңбек еткен азаматтарды еске алатын маңызды кезең.
Бұл жұмыста мен Әлихан Бөкейхановтың өмір жолы, ел үшін атқарған еңбегі және оның бүгінгі ұрпақ үшін маңызы туралы өз ойымды қарапайым тілмен баяндағым келеді.
Әлихан Бөкейханов 1866 жылы қазіргі Қазақстан жерінде дүниеге келген. Ол білімді отбасында өскен, ерте жастан оқу-білімге қызыққан. Алдымен ауылда білім алып, кейін қалада оқыған.
Жас кезінен-ақ ол әділетсіздікті байқап, неге қазақ халқы өз жерінде еркін өмір сүре алмай отыр деген сұрақтарға жауап іздей бастайды.
Оқу барысында ол орыс, еуропалық ғалымдардың еңбектерімен танысып, саяси көзқарасы қалыптаса түседі. Әлихан Бөкейханов тек өз басының қамын ойлаған адам емес, халқының болашағын ойлаған азамат болған.
ХХ ғасырдың басы қазақ халқы үшін өте ауыр кезең болды. Жердің тартып алынуы, халықтың құқықтарының шектелуі, әділетсіздік көп еді. Осындай қиын уақытта Әлихан Бөкейханов ел мүддесін қорғау үшін саяси күреске араласты.
Ол Ресей Мемлекеттік Думасына депутат болып сайланып, сол жерде қазақ халқының жағдайын ашық айтты. Әсіресе жер мәселесіне көп көңіл бөлді. Қазақ жері қазаққа тиесілі болуы керек деп есептеді.
1917 жылы қазақ зиялыларымен бірігіп Алаш қозғалысын құрды. Бұл қозғалыстың мақсаты – қазақ халқының өзін-өзі басқаруы, тең құқыққа ие болуы еді. Әлихан Бөкейханов Алаш Орда үкіметінің басшысы болып сайланды. Бұл – оның ел ішіндегі беделінің жоғары болғанын көрсетеді.
Оның басты мұраты — қазақ елін дербес, жері тұтас, тілі мен мәдениеті сақталған өркениетті мемлекет ретінде қалыптастыру еді. Әлихан жер мәселесіне ерекше мән беріп, қазақ жерінің халық игілігі болып қалуын қорғады. Бұл ұстаным бүгінгі тәуелсіз Қазақстан үшін де өзектілігін жойған жоқ.
Әлихан Бөкейханов халықтың тек қарумен емес, біліммен дамитынын жақсы түсінді. Ол жастарды оқуға, ізденуге шақырды. Газет-журналдарға мақалалар жазып, елге пайдалы ойларын жеткізді. Ол қазақтың артта қалуының басты себебі – білімнің аздығы деп санады. Сондықтан мектеп ашу, баспасөзді дамыту, жастарды оқыту мәселелерін көтерді. Оның ойынша, білімді ұрпақ қана елді алға сүйрей алады. Өкінішке қарай, Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Алаш қайраткерлерінің өмірі күрт өзгерді. Әлихан Бөкейханов қудалауға ұшырады, еркін өмір сүруге мүмкіндік берілмеді. 1937 жылы ол «халық жауы» деген жалған айыппен атылды. Бұл – қазақ халқы үшін өте ауыр қайғы болды. Ел үшін еңбек еткен талай азаматтар сол кезеңде жазықсыз жазаға ұшырады.
Бүгін біз тәуелсіз елміз. Өз тіліміз, жеріміз, мемлекетіміз бар. Бірақ осының бәрі оңай келген жоқ. Мұның артында Әлихан Бөкейханов сияқты азаматтардың еңбегі жатыр. Оның идеялары қазір де маңызды: елді сүю,әділ болу, білімге ұмтылу, халық үшін қызмет ету.Бұл қасиеттер әрбір жас үшін үлгі болуға тиіс деп ойлаймын.
Әлихан Бөкейхановты тек саясаткер немесе қоғам қайраткері деп қана қарастыру аздық етеді. Ол ең алдымен өз халқының жағдайына бейжай қарамайтын, елдің болашағына шын алаңдаған адам болған.
Оның мінезі сабырлы, бірақ принципшіл еді. Ол әрдайым ақылмен, дәлелмен сөйлеуге тырысқан. Қандай қиын жағдай болса да, ұлт мүддесінен бас тартпаған. Әлихан Бөкейханов байлық пен мансапты мақсат етпеді. Егер ол тек өз басын ойласа, сол заманның билік жүйесінде жоғары қызметке жетуіне болар еді. Бірақ ол халқының тағдырын жеке басынан жоғары қойды. Бұл – нағыз азаматтық қасиет деп ойлаймын.
Қорыта келе, Әлихан Бөкейханов – қазақ халқы үшін жанын салған ұлы тұлға. Оның өмірі – күреске толы, бірақ мағыналы өмір.
160 жылдық мерейтойы – оның еңбегін ұмытпау, келешек ұрпаққа жеткізу үшін маңызды кезең. Менің ойымша, әрбір адам мұндай тұлғаларды танып, олардан үлгі алуы керек. Себебі ел болашағы – саналы, білімді, отаншыл жастардың қолында.
Әлихан Бөкейхановтың 160 жылдығы — өткенге тағзым ғана емес, болашаққа бағытталған ой. Ұлт көсемінің асыл арманы — еркін, білімді, әділетті Қазақстан — әр буынның жауапкершілігінде.
Ақтөбе қаласының маманданыдырылған тергеу
сотының соттар әкімшісінің басшысы
Нәбияқызы Зульфия
