Құқықтық мемлекетте сот билігінің беделі мен тиімділігі сот шешімдерінің әділдігімен ғана емес, сол шешімдердің қауіпсіз әрі заң талаптарына сай орындалуымен өлшенеді. Осы үдерісте көп жағдайда көзге көріне бермейтін, бірақ аса маңызды қызмет атқаратын тұлға – сот приставы. Ол сот жүйесіндегі тәртіп пен тұрақтылықты қамтамасыз ететін негізгі тірек қызметтердің бірі болып саналады.
Сот приставының басты міндеті – сот отырыстарының қалыпты өтуіне жағдай жасау. Бұл тек сырттай бақылау ғана емес, сот процесінің ішкі атмосферасын тұрақты ұстау деген сөз. Тәжірибеде сот залындағы психологиялық ахуал үкімнің қабылдануына тікелей әсер етуі мүмкін. Осы тұрғыда пристав сот процесіне қатысушылар арасындағы шиеленістің алдын алып, эмоциялық қысымды төмендететін «көрінбейтін тепе-теңдік сақтаушы» рөлін атқарады. Бұл қыр сот приставы қызметінің ресми құжаттарда жиі айтыла бермейтін, бірақ іс жүзінде аса маңызды жағы болып табылады. Сот приставы судьялар мен сот қызметкерлерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету арқылы сот билігінің тәуелсіздігін сақтауға ықпал етеді. Судья өзін қауіпсіз сезінген жағдайда ғана заңға сүйене отырып, әділ шешім шығара алады. Осы тұрғыдан алғанда, сот приставының қызметі тек физикалық қауіпсіздікпен шектелмей, әділ сот төрелігінің жүзеге асуына жанама түрде әсер етеді. Көп жағдайда сот приставының жұмысы тек тәртіп бұзушыларды залдан шығару немесе сот шешімін орындаумен шектеледі деп қабылданады. Алайда шын мәнінде пристав күнделікті қызметінде адам психологиясын терең түсінуді талап ететін жағдайларға жиі тап болады. Мысалы, сотта жеңілген тараптың ашу-ызасын ушықтырмай, заң аясында сабырға шақыру, не болмаса куәлардың қорқынышын азайту – бұл кәсіби тәжірибе арқылы қалыптасатын дағдылар. Мұндай қабілеттер заң кітаптарында нақты жазылмаса да, сот приставының кәсіби шеберлігін айқындайды.
Сонымен қатар, сот приставы – заң талаптары мен адамгершілік ұстанымдарының арасындағы тепе-теңдікті сақтай білетін тұлға. Ол бір жағынан қатаң тәртіпті талап етсе, екінші жағынан азаматтардың ар-намысы мен құқықтарын құрметтеуі тиіс. Бұл – үлкен жауапкершілік пен ішкі мәдениетті қажет ететін қасиет. Көп жағдайда сот приставының бір ауыз сабырлы сөзі қақтығыстың алдын алып, жағдайды ушықтырмай шешуге мүмкіндік береді.
Сот приставы – сот саласындағы қауіпсіздікті қамтамасыз етуші ғана емес, сот төрелігінің әділ әрі кедергісіз жүзеге асуына ықпал ететін маңызды тұлға. Оның қызметі сырт көзге байқалмауы мүмкін, алайда дәл осы маман сот жүйесінің ішкі тұрақтылығы мен беделін сақтауда шешуші рөл атқарады. Сондықтан сот приставының еңбегі – құқықтық мемлекет негіздерінің берік болуына қосылған елеулі үлес.
Жамбыл облысы бойынша қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соты әкімшісінің приставы Таңшолпан Алтынбекова
