– Айдын Бертісбайұлы, Мемлекет басшысының тікелей қолға алуымен жүзеге асырылған «Еститін Үкімет» жобасының басталғанына біраз уақыт болды. Алға ілгерілеушілік байқала ма?
– «Еститін Үкімет» жобасы Қазақстанда азаматтардың пікірін тыңдау, олардың қажеттіліктерін ескеру және мемлекеттік басқару процестеріне ашықтық пен жауапкершілікті енгізу мақсатында қолға алынған бірегей бастама. Жобаның басталғанына біраз уақыт өткендіктен, оның аясында байқалған ілгерілеушіліктерді атап өтпеуге болмайды. Біріншіден, жоба аясында қоғамдық тыңдаулар мен кеңестер жиі өткізілуде. Бұл шаралар арқылы азаматтар өз пікірін еркін білдіріп, мемлекеттік органдардың қызметі бойынша ұсыныстар жасай алады. Мысалы, әртүрлі әлеуметтік мәселелер, денсаулық сақтау және білім беру салалары бойынша қоғамдық кеңестер ұйымдастырылып, азаматтар пікірі ескеріліп келеді. Екіншіден, «Электрондық платформа мен цифрландыру» жайын атап өткен жөн. Цифрлық технологиялар мен онлайн платформалар арқылы халықпен кері байланыс орнату жолы кеңейтілді. «Электрондық үкімет» порталы мен «Ашық диалог» платформасы арқылы азаматтар тікелей мемлекеттік органдарға өздерін толғандырған сұрақтарын қойып, оған дер кезінде жауап ала алады. Бұл платформаларда мемлекеттік қызметтер мен ақпаратқа қол жеткізу жеңілдетіліп, азаматтар өз сұрақтары мен мәселелерін жылдам шешуге мүмкіндік алды. Үшіншіден, «Мемлекеттік қызметтердің ашықтығы» пайда болды. «Еститін Үкімет» жобасы мемлекеттік қызметтердің ашықтығын барынша арттыруға бағытталған. Бұл тұрғыда мемлекеттік органдардың қызметі, олардың бюджеттік жұмсалуы мен қабылданған шешімдер туралы ақпараттарды ашық түрде жариялау жүйесі жетілдірілді. Мәселен, бюджет қаражатының жұмсалуы туралы мәліметтер мен мемлекеттік сатып алулар туралы ақпараттар қоғамға қолжетімді болды. Төртіншіден, «Үкімет пен азаматтар арасындағы диалог» жүзеге асқанын айтуға болады. Бұл жобаның аса маңызды бөлігінің бірі – үкімет пен азаматтар арасындағы диалогты жақсарту. Бұл бағытта мемлекеттік орган өкілдерімен тікелей кездесулер, қоғамдық қабылдаулар және онлайн-конференциялар ұйымдастырылып, азаматтардың нақты мәселелері қарастырылды. Мысалы, пандемия кезінде азаматтардың сұрағына жедел жауап беру үшін арнайы байланыс орталықтары мен әлеуметтік желілерде мемлекеттік органдардың ресми парақшалары жұмыс істеді. Бесіншіден, «Сыбайлас жемқорлықпен күрес және қоғамдық бақылау» жүйесінің оңала бастағаны анық. Сыбайлас жемқорлықпен күрес мәселесінде де елеулі жетістіктерге қол жеткізілді. Қоғамдық бақылау тетіктері енгізіліп, азаматтар сыбайлас жемқорлыққа қарсы күреске қатысу мүмкіндігіне ие болды. Мысалы, мемлекеттік органдардың жұмысына қоғамдық бақылау топтары құрылып, азаматтардың қатысуымен түрлі тексерулер жүргізілді. Бұл «Еститін Үкімет» жобасы аясында мемлекет пен қоғам арасындағы қарым-қатынасты жақсарту, халықтың сенімін арттыру және мемлекеттік басқарудың тиімділігін қамтамасыз ету бағытында маңызды қадамдар жасалғанын көрсетеді. Жобаның ары қарайғы дамуы осы бағытта жалғасып, халықтың заңды мүдделері мен құқықтарын қорғау, олардың пікірлерін ескеру және қоғамның қажеттіліктерін қамтамасыз ету жұмысы жалғасатын болады. Осы орайда Ақмола облысында оң өзгерістер іске асып келе жатқанын атап өткен жөн. Өңірде «Еститін Үкімет» жобасының аясында халық пен мемлекеттік органдар арасындағы байланыс жақсара түсті деп айтуға толық негіз бар. Онлайн платформалар, ашық жиналыстар, адаптивті саясат қазіргі таңдағы жиі қолданатын инструментке айналды. Мысалы, Бурабай ауданының тұрғындары жергілікті мектептер мен ауруханалардағы мәселелер туралы бірнеше рет шағымданған еді. Бұл мәселелерді шешу үшін арнайы қоғамдық тыңдау ұйымдастырылып, ауыл тұрғындары өз ұсынысын жеткізді. Нәтижесінде, бірнеше ауылда мектеп ғимараттарын жөндеу басталып, ауылдық дәрігерлік амбулаториялардың қызмет көрсету сапасын арттыру мақсатында жаңа медициналық жабдықтар сатып алынды.
– Адал азамат концепциясы жайлы не айтар едіңіз?
– «Адал азамат» концепциясы қоғамда адалдық пен ашықтықты нығайтуға бағытталған маңызды бастама. Бұл концепцияның мақсаты – сыбайлас жемқорлықпен күресу, мемлекеттік органдарға деген қоғамдық сенімді арттыру және қызмет көрсету сапасын жақсарту. Сонымен қатар, бұл идея азаматтарды қоғам өміріне белсенді қатысуға ынталандырып, әділ әрі ашық қоғам қалыптастыруға бағытталған. Бұдан бөлек «Адал азамат» концепциясы патриотизм мен азаматтық жауапкершілікті де қамтиды. Бұл концепция азаматтарды өз елін сүйіп, оның дамуына үлес қосуға ынталандырады. Патриотизмнің негізінде қоғамның ортақ мүддесі мен құндылықтары тұрады, ал адалдық пен ашықтық осы құндылықтарды жүзеге асырудың басты құралы. Азаматтардың өз құқығы мен міндетін түсінуі және оларды адал орындауы арқылы еліміздегі әлеуметтік әділеттілікті арттыруға болады. Сондай-ақ, мемлекеттік органдар мен қоғам арасындағы сенімді нығайту, сыбайлас жемқорлықпен күресу және қоғамдық қызметтер сапасын жақсарту арқылы қоғамның барлық саласында оң өзгерістерге қол жеткізуге болады. Осылайша, «Адал азамат» концепциясы тек нақты әрекеттер мен саясатты ғана емес, сонымен қатар қоғамның моральдық және этикалық құндылықтарын дамытуға бағытталған маңызды бастама болып отыр. Ал, Ақмола облысында бұл бағытта жастар арасында патриоттық және этикалық тәрбиені дамыту мақсатында көптеген іс-шаралар өткізіліп келеді. Мәселен, Щучинск қаласында жыл сайын өткізілетін «Жас қыран» патриоттық лагері жастардың өз еліне, жеріне деген сүйіспеншілігін оятуға бағытталған. Лагерьде жастар әскери дайындықтан өтіп, командалық ойындарға қатысады, адалдық пен жауапкершілікке үйренеді. Сонымен қатар, облыста волонтерлік қозғалыстардың белсенді дамып келе жатқанын атап өтуге болады. Мысалы, Астрахан ауданында волонтерлер мұқтаж жандарға азық-түлік пен қажетті заттарды тарату үшін арнайы акция ұйымдастырды. Соның арқасында жалғызбасты қарттар мен көп балалы отбасыларға көмек көрсетілді. Сонымен қатар, қоғамда адамдардың бір-біріне деген сенімі нығайды. Әрине, бұл концепцияны өз басым қолдаймын және бұл концепция мерзімсіз болуға тиісті деген пікірдемін.
– «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» формуласы орындалып жатыр ма?
– Иә, бұл мәселе бүгінгі күн тәртібіндегі аса өзекті әрі жауапкершілікті қажет ететін іс екені шындық. Қазақстандағы «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» формуласының қалай жұмыс істейтінін нақты мысалдар арқылы түсіндіруге болады. Мысалы, 2020 жылы әлеуметтік көмек пен экономикалық дағдарыс болды. Бұл әлем елдерін тұтастай алаңдатқан аса қиын әрі күрделі мәселе. Мұнда «Күшті Президент» жоғары мәнге ие. 2020 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев экономикалық және әлеуметтік дағдарыстың алдын алу мақсатында арнайы шаралар қабылдады. Президент бастамасымен бірқатар экономикалық және әлеуметтік қолдау бағдарламасы іске қосылды. Мысалы, мемлекет карантин кезінде халықтың әл-ауқатын жақсарту үшін әлеуметтік көмек көрсету туралы шешім қабылдады. «Ықпалды Парламенттің» де ықпалы зор. Парламент шешімдерді заңдық тұрғыдан бекітті және қолдады. Мәжіліс, мысалы, пандемияға байланысты экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін қажетті заңдарды қабылдады. Олар әлеуметтік көмек көрсету және экономикалық шараларды жүзеге асыру үшін бюджеттік өзгерістер енгізді. Парламенттің талқылауы мен заңдарды бекіту процесі Президенттің бастамаларын нақты әрі заңды негізде жүзеге асыруға мүмкіндік берді. «Есеп беретін Үкіметтің» қиындықты жеңудегі қызметін де атап өтуге болады. Үкімет пандемия кезінде қабылданған шараларды іске асыруға тікелей жауапты болды. Үкіметтің әлеуметтік көмек бағдарламалары мен экономикалық қолдау шаралары Парламентте қаралып, қоғамдық бақылауға ұшырады. Үкімет әр ай сайын экономикалық көрсеткіштер мен әлеуметтік көмек көрсету нәтижелері бойынша есеп берді. Мысалы, үкімет әлеуметтік көмек алушылардың тізімін, қаржылық бөліністі және бағдарламалардың іске асырылу барысын жариялады. Бұл бір ғана мысал Қазақстандағы мемлекеттік басқарудың әрбір компонентінің өз рөлін қалай атқаратынын көрсетеді. Президент стратегиялық шешімдер қабылдайды, Парламент бұл шешімдерді заңдық тұрғыдан бекітеді, ал Үкімет нақты іске асыру және есеп беру функцияларын орындайды. Бұл біртұтас жүйе болып елдің даму жолын айқындап, саралай түседі. Ақмола облысында осы принциптер нақты жүзеге асуда. Мысалы, Президент бастамасымен аймақта ауыл шаруашылығын қолдау бойынша арнайы бағдарламалар іске қосылды. «Агробизнес–2020» бағдарламасы арқылы ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруді арттыру үшін субсидиялар мен жеңілдетілген несиелер ұсынылды. Парламент бұл бағдарламаны бекітіп, оның іске асырылуына қажетті заңдарды қабылдады. Үкімет өз кезегінде бағдарламаны жүзеге асыру үшін жергілікті атқарушы органдарға қажетті қаржы мен нұсқаулықтарды берді.
– Елімізде «Ұлттық қор – балаларға» атты үлкен мемлекеттік жоба жүзеге асырыла бастады. Осы жобаның артықшылығы мен маңызы жөнінде ойыңызды білсек.
– «Ұлттық қор – балаларға» атты мемлекеттік жоба еліміздің болашағы үшін маңызды бастама деп есептеймін. Бұл жоба келешекте еліміздің тұтқасын ұстайтын балалардың әл-ауқатын жақсартуға және олардың дамуына қажетті жағдайларды жасауға бағытталған. Жобаның негізгі артықшылығы мен маңызына тоқтала кетейін. Біріншіден, бұл – «Әлеуметтік қорғаныс». Жоба балалардың әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз етеді. Әсіресе, аз қамтылған отбасылардағы балалар үшін аса маңызды. Себебі, олар қосымша қолдау мен көмек алады. Екіншіден, «Білім беру мүмкіндігі» екенін атап өткен жөн. Балалардың білім алу мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған шаралар, мысалы, гранттар мен шәкіртақылар, оқулықтармен қамтамасыз ету, білім сапасын арттыруға ықпал етеді. Үшіншіден, «Балалардың денсаулығын сақтауға» назар аударылды. Денсаулық сақтау саласында балаларға арналған арнайы бағдарламалар мен медициналық көмек көрсету арқылы олардың денсаулығын нығайту және профилактикалық шараларды күшейту маңызды аспект болып табылады. Төртіншіден, «Өздігінен дамуға ынталандыру» ерекше мәнге ие. Аталған жоба балаларға өздерінің қызығушылықтары мен қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Бұл олардың әлеуетін толық жүзеге асыруға септігін тигізбек. Бесіншіден, осылардың бәрінің арқасында «Қоғамдық тұрақтылық» орнайды. Балалардың жақсы өмір сүру жағдайы қоғамның жалпы тұрақтылығына және әлеуметтік бірлігін нығайтуға ықпал етеді. Бұл болашақта әлеуметтік мәселелердің алдын алуға көмектеседі. Балалардың әл-ауқаты мен дамуы қоғамның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі болып табылады. Жобаның аясында жүзеге асырылатын шаралар, мысалы, әлеуметтік қолдау, білім беру және денсаулық сақтау бағдарламалары, балалардың толыққанды дамуымен қатар олардың қоғамға белсенді қатысуына да ықпал етеді. Бұл бастама арқылы біз болашақ ұрпаққа сапалы білім, денсаулық және әлеуметтік қолдау ұсынып, олардың өз әлеуетін толық ашуына мүмкіндік береміз. Мұның өзі қоғамның білімді, дені сау және белсенді азаматтарын тәрбиелеуге септігін тигізеді. Сондай-ақ, бұл жоба елімізде әлеуметтік теңсіздікті азайтуға көмектеседі. Аз қамтылған және әлеуметтік тұрғыдан осал отбасылардағы балаларға қосымша қолдау көрсету арқылы, біз олардың әлеуметтік сатыда жоғарылауына және қоғамның барлық деңгейінде тең мүмкіндіктерге қол жеткізуіне жағдай жасаймыз. Жалпы, «Ұлттық қор – балаларға» жобасы – еліміздің әлеуметтік саясатының маңызды бөлігі. Ол тек балалардың әл-ауқатын арттырумен ғана шектелмей, бүкіл қоғамның сапалы әрі тұрақты дамуына жол ашады. Бұл жоба қоғамның әрбір мүшесі үшін маңызды өзгерістерді қамтамасыз етеді және болашақ ұрпақтың жақсаруына бағытталған стратегиялық қадам болып табылады.
– Қазіргі таңда азаматтардың мемлекеттік шешім қабылдау процесіне қатысу мүмкіндігі пайда болғаны рас. Мемлекеттік маңызды істерге халық қаншалықты араласа алады? Бұған қатысты сіздің көзқарасыңыз қалай?
– Қазақстанда азаматтардың мемлекеттік шешім қабылдау процесіне қатысу мүмкіндігі артты деп сенімді түрде айтуға болады. Бұл процесске қатысу деңгейі мен түрлері халықтың мемлекеттік басқару жүйесіне қатысуына ықпал етуге бағытталған көптеген реформалар арқылы жүзеге асырылуда. Атап айтқанда, елімізде азаматтардың қатысуын кеңейту үшін бірнеше маңызды шара қабылданды. Біріншіден, «Ашық бюджеттік есептер мен қоғамдық мониторинг» жүзеге аса бастады. Мемлекеттік бюджеттің жұмсалуы туралы ашық есептер мен қоғамдық мониторинг жүргізу азаматтарға мемлекеттік қаржылардың қалай пайдаланылып жатқанын бақылауға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл бюджеттік процестердің мөлдірлігін арттырады және халықтың қаржы жұмсау мәселесіне араласуына жол ашады. Екіншіден, «Электрондық үкімет» халыққа мол мүмкіндіктер ұсынды. Қазақстанда электрондық үкімет жүйесі арқылы азаматтар мемлекеттік қызметтерді онлайн түрде алуға, ұсыныстар мен пікірлерін білдіруге және түрлі мәселелерді шешуге араласуға мүмкіндік алады. Бұл жүйе мемлекеттік басқару процесіне халықтың қатысуын жеңілдетеді. Үшіншіден, «Қоғамдық кеңестер мен консультативтік органдар» жұмысы жолға қойылды. Мемлекеттік органдар жанында құрылған қоғамдық кеңестер мен консультативтік органдар азаматтардың мемлекеттік шешімдер қабылдау процесіне тікелей қатысуына мүмкіндік береді. Бұл органдар мемлекеттік саясатты талқылау және ұсыныстар жасау арқылы азаматтардың пікірлерін ескеруге жағдай жасайды. Төртіншіден, «Бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілер» қоғам дамуында аса маңызды құралға айналды. Азаматтар мемлекеттік мәселелер мен реформалар туралы өз пікірлерін жариялау үшін БАҚ пен әлеуметтік желілерді белсенді түрде пайдалана бастады. Бұл платформалар арқылы халықтың пікірлері мен ұсыныстары мемлекеттік органдарға жетіп, шешім қабылдау процесінде ескерілуі мүмкін. Бесіншіден, «Заңнамалық реформалар» кезең-кезеңімен оң бағытта жүзеге асырыла бастады. Қазақстанда заңнамалық өзгерістер мен жаңартулар халықтың мемлекеттік басқаруға қатысу мүмкіндіктерін кеңейту мақсатына қарай алға жылжыды. Мәселен, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының құзыреттерін кеңейту және жергілікті қоғамдық тыңдауларды өткізу арқылы азаматтардың дауысы естіле бастады. Қорыта айтқанда, қазіргі таңда Қазақстанда азаматтардың мемлекеттік шешім қабылдау процесіне қатысу мүмкіндігі, кеңейтілуде. Бұл реформалардың арқасында халықтың мемлекеттік басқару жүйесіне ықпалы артты және олар өз пікірі мен ұсынысын тікелей жеткізу арқылы қоғамның әлеуметтік, саяси өміріне белсенді түрде араласуға мүмкіндік алады.
– Еліміздің дамуы мен өркендеу жолында жоғарыда аталған мемлекеттік бағдарламалар мен тұжырымдамалардың, сондай-ақ жобаларды жүзеге асыру мақсатында өңірде қандай шаруалар жүзеге асырылып жатыр. Ақмола облысының мәслихат депутаты ретінде аталған міндеттердің орындалу барысына көңіліңіз тола ма?
– Өңірде жүзеге асырылып жатқан жобалар мен бағдарламалардың орындалу барысына депутат ретінде көңілім толады. Жалпы, өңірде жүргізіліп жатқан инфрақұрылымдық, білім беру, денсаулық сақтау, экономикалық даму, экологиялық және қоғамдық қауіпсіздік салаларындағы жұмыстар айтарлықтай нәтиже көрсетуде. Бұл жобалардың сәтті жүзеге асырылуы өңірдің әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартып, тұрғындардың өмір сапасын арттыруға ықпал етеді. Алайда, кейбір жобалардың жүзеге асырылуында белгілі бір қиындықтар мен кешігулер орын алуы мүмкін. Мысалы, инфрақұрылымдық жобалардың жүзеге асырылу мерзімі мен сапасына қатысты мәселелер туындап жатады. Бұл өз кезегінде жобаның нәтижесіне де әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар, білім беру мен денсаулық сақтау салаларындағы реформалар мен жаңғыртулар толықтай іске асырылуы үшін қаржылық ресурстар мен тиісті кадрлық мәселелер шешілуі керек. Экологиялық жобалар мен экологиялық таза технологияларды енгізу бойынша да нақты нәтижелер мен шаралар қажетті деңгейде болуы маңызды. Қалдықтарды басқару, жасыл аймақтарды құру және экологиялық жағдайды жақсарту бағытындағы шаралар жеткілікті деңгейде жүзеге асырылып жатыр ма, бұл бағыттағы мониторинг жұмыстарын үнемі жүргізу қажет. Қоғамдық қауіпсіздік пен құқық қорғау салаларында да кемшіліктер болуы мүмкін. Құқық қорғау органдарының жұмысын және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін шаралардың тиімділігін арттыру үшін тұрақты түрде бақылау және жетілдіру жұмыстарын жүргізу аса маңызды. Депутат ретінде мен өз тарапымнан аталған міндеттердің толыққанды орындалуын қамтамасыз ету, жобалардың тиімділігі мен сапасын бақылау және қажет болған жағдайда түзетулер енгізу бойынша белсенді жұмыс жүргізіп жатырмын. Бұл үшін үнемі тұрғындардың пікірін тыңдап, олардың ұсынысын ескеріп, мемлекеттік бағдарламалар мен жобалардың жүзеге асырылуын қадағалау қажет.
– Әңгімеңізге рақмет! Ісіңізге табыс тілейміз. Еліміз аман, жұртымыз тыныш болсын!
Абзал АЛПЫСБАЙҰЛЫ АҚМОЛА ОБЛЫСЫ
