Егер қазақ даласының шексіз жазығында бір адамның есімі бүкіл ұлттың оянуымен, тәуелсіздік идеясымен, Алашорда үкіметінің туымен астасып жатса, ол – Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов. 1866 жылы 5 наурызда Қарқаралы уезінің Тоқырауын болысындағы 7-ауылда (қазіргі Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы) дүниеге келген бұл тұлғаға биыл 160 жыл толады. Бұл – тек күнтізбедегі дата емес. Бұл – қазақтың тұңғыш саяси партиясының, тұңғыш ұлттық үкіметінің, тұңғыш демократиялық арманның мерейтойы.
Шыңғыс ханның Жошы ұрпағынан тарайтын төре тұқымы, қазақтың соңғы хандарының бірі Бөкей ханның шөбересі бола тұра, Әлихан өз өмірін хандық билікке емес, халықтың азаттығына арнады. Оның ата-тегі Нұрмұхамед Мырзатайұлы – Бөкейханов. Жас кезінен зерек Әлихан ауыл молдасынан арабша оқып, кейін Қарқаралыдағы орыс мектебін, Омбы техникалық училищесін, Санкт-Петербургтегі Орман технологиялық институтының экономика факультетін үздік бітірді. Студент кезінде саяси үйірмелерге қатысып, марксизмнің экономикалық ілімін меңгерді, бірақ оны отаршылдыққа қарсы күреске жұмсады.
1905 жыл – оның өміріндегі бетбұрыс. Семей облысы қазақтарының атынан I Мемлекеттік Думаға депутат сайланады. Бірақ патша өкіметі оны Павлодар абақтысына 3 айға қамайды. Абақтыдан шыққан соң Финляндияның Выборг қаласына барып, әйгілі Выборг үндеуіне қол қояды – сол үшін Семей түрмесіне тағы 3 ай отырады. Қарқаралы петициясына 14 500 адам қол қойдырған да осы Әлихан болатын. Ол Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Жақып Ақбаевпен бірге қазақ зиялыларын біріктірді.
1917 жылғы Ақпан төңкерісі Әлиханға үлкен үміт сыйлады. Бірақ Уақытша үкімет қазақ автономиясын мойындамаған соң кадеттер партиясынан шығып, Томскіде Сібір автономистерінің құрылтайына қатысады. Сол жылдың шілдесінде Орынборда өткен I Жалпықазақ съезінде Алаш партиясы құрылады, Әлихан партияның төрағасы болып сайланады. Желтоқсанда II Жалпықазақ съезінде Алаш автономиясы жарияланады, Алашорда үкіметі құрылады, Әлихан – оның тұңғыш төрағасы! Қазақтың тұңғыш ұлттық үкіметі дүниеге келді. Бұл – тек саяси жеңіс емес, ұлттық сана-сезімнің, демократияның, білімнің жеңісі еді.
Әлихан тек саясаткер емес, ғұлама ғалым да болды. Орыс географиялық қоғамының Батыс-Сібір бөлімшесінің мүшесі, Ф.А. Шербина экспедициясының қатысушысы. «Ресей. Жалпы географиялық сипаттама» атты көптомдық еңбектің қазақ даласына арналған 18-томына автор болды. Қазақ эпосы мен фольклорын ғылыми тұрғыдан зерттеді: эпостың тарихилығы, жыршы шеберлігі, қоғамдық ой-сананың көрінісі – осының бәрі оның қаламынан шықты. «Қазақ» газетін ұлттық деңгейге көтерді, мыңдаған очерк, мақала, аударма қалдырды. Ол қазақ даласының экономикасын, мәдениетін, білімін көтеруді өз өмірінің мақсаты етті.
1901 жылы орыс қызы Елена Яковлевна Севостьяноваға үйленеді. Қызы Зейнеп (Елизавета) – белгілі қоғам қайраткері Смағұл Сәдуақасовқа күйеуге шығады. Ұлы Өкітай (Сергей) 1957 жылы жұмбақ жағдайда қайтыс болады. Ұлт көсемі отбасын да, елді де бірдей сүйді.
Бірақ тарих қатал болды. Азамат соғысы жылдарында Алашорда большевиктермен келіссөз жүргізді, 1919 жылы кешірім алды. 1920 жылдары саясаттан бас тартып, Мәскеуге көшіп, ғылыми жұмысқа көшті. 1937 жылы 27 қыркүйекте, 71 жасында жалған айыппен Бутырка абақтысында ату жазасына кесілді. Дон зиратына жерленді. Тек 1989 жылы ақталды.
Бүгін, тәуелсіз Қазақстанда Әлихан Бөкейхановтың арманы орындалып жатыр. Оның есімі көшелерге, мектептерге, университеттерге берілген. 2016 жылы 150 жылдығы ЮНЕСКО деңгейінде тойланды. 9-томдық және 15-томдық шығармалар жинағы жарық көрді. Оның «Елдің тұрмысын, тілін, мінезін білмеген кісі көш басын да алып жүре алмайды» деген сөзі бүгінгі ұрпаққа ұран болып қалды.
160 жыл – бұл тек өмірдің ұзақтығы емес. Бұл – идеяның мәңгілігі. Әлихан Бөкейхановтың Алаш идеясы бүгінгі Қазақстанның Конституциясында, тәуелсіздігінде, білім мен ғылымында жалғасын тауып отыр. Ол бізге үйретеді: ұлттық бірлік, білім, демократия – ешқашан ескірмейтін құндылықтар.
5 наурызда қазақ даласы тағы да Әлиханды еске алады. Оның рухы – Алаштың рухы. Оның арманы – біздің бүгініміз. Ұлт көсеміне мәңгілік құрмет!
Әлихан Бөкейханов – қазақтың тұңғышы, Алаштың көсемі, тәуелсіздіктің темірқазығы. Оның 160 жылдық мерейтойы – әр қазақ үшін мақтаныш пен жауапкершіліктің күні.
Айбол Пирмаханов, Ақтөбе қалалық соты әкімшісінің бас маманы сот отырысының хатшысы
