Қазіргі жаһандану заманында азаматтар мен әскери қызметшілердің шетелдік мемлекеттермен құқықтық қатынастарға түсуі жиілеп келеді. Осы орайда Қазақстан Республикасының сот органдары, оның ішінде ҚР Әскери соты шығарған ресми құжаттарды шет елдердің аумағында заңды күші бар деп тану мәселесін түсіндіру маңызды. Осындай сот құжаттарының халықаралық деңгейде қосымша куәландырусыз немесе заңдастырусыз жарамды болуын қамтамасыз ететін бірден-бір құрал — апостиль қою болып табылады.
Бұл мақалада Әскери соттан шығатын ресми құжаттарға апостиль қоюдың құқықтық негіздері, мемлекеттік қызмет көрсету тәртібі мен азаматтарға қажетті маңызды талаптар егжей-тегжейлі түсіндіріледі.
Апостиль дегеніміз не және оның заңдық маңызы қандай?
Халықаралық құқықтық стандарттарға сәйкес, апостиль — бұл ресми құжатқа қол қойған адамның қолын және оның өкілеттіктерін, сондай-ақ осы қағаз немесе электрондық нысандағы құжат бекітілген мөрдің немесе мөртаңбаның түпнұсқалығын растайтын арнайы халықаралық мөртаңба.
Қазақстан Республикасы 1961 жылғы 5 қазандағы Шетелдік ресми құжаттарды заңдастыру талаптарын жоятын Гаага конвенциясына қосылған.
Осы Конвенцияға қатысушы мемлекеттердің аумағында жасалған және апостиль қойылған ресми құжаттар Қазақстан аумағында, сондай-ақ Қазақстанның апостиль қойылған құжаттары шетелде ешқандай қосымша консулдық заңдастырусыз тікелей танылады.
Маңызды заңды ескерту: Апостиль тек құжатқа қол қойған лауазымды тұлғаның қолының, оның лауазымының және мөр бедерінің түпнұсқалығын куәландырады. Ол құжаттың ішкі мазмұнын растамайды. Сондай-ақ, Қазақстан Республикасының шетелдегі елшіліктері немесе консулдық мекемелері жасаған құжаттарға, коммерциялық немесе кедендік операцияларға тікелей қатысы бар әкімшілік құжаттарға апостиль қойылып берілмейтінін есте ұстаған жөн.
Қызметті көрсетуші орган және құжат тапсыру жолдары
Сот органдарынан, соның ішінде әскери соттардан шығатын ресми құжаттарға апостиль қою жөніндегі мемлекеттік қызметті Қазақстан Республикасының Сот әкімшілігі және оның аумақтық бөлімшелері жүзеге асырады.
Қызмет алушылар (жеке және заңды тұлғалар) бұл қызметке жүгіну үшін келесі үш тәсілдің бірін таңдай алады:
Электрондық форматта: «Электрондық үкіметтің» www.egov.kz веб-порталы арқылы.
Қағаз түрінде: «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясының (ХҚКО — Халыққа қызмет көрсету орталықтары) филиалдары арқылы.
Ерекше жағдайларда: ҚР дипломатиялық өкілдіктері мен консулдық мекемелерінің өтініштері бойынша ҚР Сот әкімшілігінің Департаменттері арқылы тікелей жүргізіледі.
Мемлекеттік қызмет көрсету мерзімдері мен баж салығы
Апостиль қою қызметінің мерзімдері құжаттар топтамасын тапсырған сәттен бастап есептеледі және өтініш беру арнасына байланысты өзгеріп отырады. Құжаттарды қабылдау күні қызмет көрсету мерзіміне кірмейді.
egov.kz порталы арқылы: 1 (бір) жұмыс күні;
Астана, облыс орталықтары және республикалық маңызы бар қалалардағы ХҚКО арқылы: 1 (бір) жұмыс күні;
Аудандық және басқа елді мекендердегі ХҚКО бөлімдері арқылы: 5 (бес) жұмыс күні (құжаттарды курьер немесе пошта арқылы жіберу уақытына байланысты 2 жұмыс күні қосымша алынады;
Дипломатиялық өкілдіктер мен консулдық мекемелердің өтініштері бойынша: 5 (бес) жұмыс күні.
Мемлекеттік қызмет ақылы негізде көрсетіледі. Қазақстан Республикасының Салық кодексіне сәйкес, апостиль қойылатын әрбір құжат үшін 0,5 айлық есептік көрсеткіш (АЕК) мөлшерінде мемлекеттік баж алынады. Төлемді екінші деңгейдегі банктер, банк операцияларын жүргізетін ұйымдар немесе электрондық үкіметтің төлем шлюзі (ЭҮТШ/ЦҮТШ) арқылы жасауға болады.
Қажетті құжаттар тізімі
Өтініш берушілер таңдаған тәсіліне қарай тиісті құжаттар топтамасын ұсынуы тиіс.
ХҚКО-ға немесе тікелей қызмет берушіге жүгінген кезде:
Белгіленген нысандағы өтініш;
Жеке басын куәландыратын құжат немесе цифрлық құжаттар сервисісен электрондық құжат (сәйкестендіру үшін);
Апостиль қоюға ұсынылатын әскери соттан (немесе басқа соттан) шыққан ресми құжаттың түпнұсқасы;
Үшінші тұлғаның мүддесін білдірген жағдайда — нотариалды куәландырылған сенімхат;
Тегі, аты немесе әкесінің аты өзгерген жағдайда — оны растайтын құжаттың көшірмесі (егер өзгеріс ҚР аумағында 2008 жылдан кейін тіркелсе, жүйеден автоматты түрде алынады);
Мемлекеттік баждың бюджетке төленгенін растайтын түбіртек.
egov.kz порталы арқылы онлайн жүгінген кезде:
Өтініш берушінің электрондық цифрлық қолтаңбасымен (ЭЦҚ) куәландырылған электрондық өтініш;
Апостиль қойылатын құжаттың электрондық сканерленген көшірмесі (тек қана түпнұсқадан сканерленуі тиіс, ксерокөшірмеден сканерлеуге жол берілмейді);
Мемлекеттік баж төлемінің электрондық көшірмесі немесе онлайн төлем туралы мәлімет;
Тегі, аты немесе әкесінің аты өзгергенін растайтын құжаттың электрондық көшірмесі (2008 жылдан кейінгі өзгерістер ақпараттық жүйеден өздігінен алынады).
Апостиль қалай қойылады? (Қағаз және Электрондық форматтар)
Заңнама талаптарына сәйкес апостиль екі түрлі нысанда рәсімделуі мүмкін:
— Қағаз жүзіндегі апостиль:
Қағаз нысанындағы апостиль колайлы түрде тек Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарынан, лауазымды тұлғаларынан немесе нотариустарынан шыққан құжаттардың түпнұсқаларына ғана қойылады (өзге егеменді мемлекеттердің құжаттары қабылданбайды).
Апостиль құжаттың мәтіннен бос орнына немесе оның артқы бетіне шаршы клише-мөртаңба түрінде басылып, уәкілетті органның елтаңбалы мөрімен бекітіледі. Егер құжат бір парақтан асса, парақтар тігіліп, баумен байланып, артқы жағынан арнайы тығыз қағазбен («жұлдызшамен») желімделеді және оған елтаңбалық мөр бедері басылады. Мөртаңбадағы барлық бағандар тек қана мемлекеттік тілде толтырылады. Сондай-ақ, апостильде ешқандай өшірулер мен түзетулерге жол берілмейді.
-Электрондық апостиль («Е-Апостиль»):
Заманауи цифрландыру аясында құрылған «Е-Апостиль» ақпараттық жүйесі арқылы электрондық апостиль қалыптастырылады. Бұл форматта апостиль электрондық немесе сканерленген құжаттың PDF форматындағы файлы түрінде уәрілетті тұлғаның ЭЦҚ-сымен куәландырылып беріледі.
Қызмет алушы бұл электрондық апостильді порталда өзіне берілген арнайы қорғаныс кодын қолдана отырып жүктеп алады. Электрондық апостиль мөртаңбасының астында оның шынайылығын тексеруге мүмкіндік беретін мемлекеттік органның веб-парақшасына сілтеме көрсетіледі.
Құжаттарды тапсыру кезінде келесі жағдайларда қызмет көрсетуден бас тартылуы мүмкін:
Ұсынылған құжаттардың немесе олардағы мәліметтердің анық еместігі анықталғанда;
Ұсынылған материалдар мен құжаттардың бірыңғай қағидалар мен стандарт талаптарына сәйкес келмеуі (мысалы, құжаттың бүлінуі, қолдар мен мөрлердің анық еместігі).
Егер қызмет көрсетуден бас тартуға негіздер болса, қызмет беруші алдын ала шешім қабылдап, бұл туралы қызмет алушыны хабардар етеді және оған өз позициясын білдіруге мүмкіндік беретін тыңдау рәсімін өткізеді. Тыңдау туралы хабарлама әкімшілік акт қабылданғанға дейін 3 жұмыс күнінен кешіктірілмей жолданады.
Қызмет алушы көрсетілген қызмет нәтижесіне немесе қызметкерлердің әрекеттеріне қанағаттанбаған жағдайда, заңнамада белгіленген тәртіппен Сот әкімшілігі басшысының атына немесе мемлекеттік қызметтер сапасын бақылайтын уәкілетті органға шағым түсіре алады. Шағым келіп түскен күннен бастап 5 жұмыс күні ішінде қаралады.
Әскери соттардан шығатын ресми құжаттарға апостиль қою — азаматтардың халықаралық деңгейдегі заңды құқықтарын қорғаудың маңызды кезеңі. Әскери қызметшілер мен азаматтар шетелдік мемлекеттерге құжаттар дайындау барысында талаптардың сақталуына, мемлекеттік баждың (0,5 АЕК) уақытылы төленуіне және құжаттардың бүлінбеген, анық болуына назар аударғаны абзал. Бұл құжаттардың халықаралық аренада кедергісіз танылуына және уақыт үнемделуіне кепілдік береді.
Балжан Серикбаевна Бекболатова, Алматы гарнизонының әскери сот әкімшісі басшысының орынбасары
