Қазақ халқының тарихында елдің рухани мұрасын сақтап, ұлттық мәдениеттің қайта жаңғыруына өлшеусіз еңбек сіңірген тұлғалар бар. Солардың бірі – көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, этнограф, тарихшы, ұлт мәдениетінің жанашыры Өзбекәлі Жәнібеков.
2026 жылы Өзбекәлі Жәнібековтің туғанына 95 жыл толып отыр. Бұл – белгілі бір тұлғаның мерейтойын ғана атап өтетін дата емес, ұлттың мәдени жадын сақтауға ғұмырын арнаған азаматтың еңбегіне тағзым ететін маңызды белес.
Ұлтқа қызмет етуді өмірлік мұрат еткен тұлға
Өзбекәлі Жәнібеков 1931 жылғы 28 тамызда қазіргі Түркістан облысы, Отырар өңірінде дүниеге келген. Балалық шағы ауыр кезеңге тап келгеніне қарамастан, білімге ұмтылып, Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының тарих факультетін тәмамдады. Еңбек жолын мұғалім болып бастап, кейін мемлекеттік және қоғамдық қызметтің түрлі салаларында еңбек етті.
Ол қызмет баспалдағымен жоғарылаған сайын елдің әлеуметтік мәселелерімен қатар, ұлттық мәдениет пен тарихи мұраның тағдырына да ерекше көңіл бөлді. Өзбекәлі Жәнібеков үшін мемлекеттік қызмет – мансап емес, халыққа қызмет етудің үлкен мүмкіндігі болды.
Оның есімі әсіресе қазақтың ұлттық мәдениетін қайта жаңғырту ісімен тығыз байланысты. Тарихи жәдігерлерді сақтау, ұлттық өнерді дәріптеу, дәстүрлі музыканы жаңғырту, музейлердің жұмысын жандандыру, ұлттық мерекелер мен салт-дәстүрлерді қайта түлету бағытында ауқымды жұмыстар атқарды.
Түркістанның тарихи мұрасын қорғаған қайраткер
Өзбекәлі Жәнібековтің есімі қасиетті Түркістанмен де ерекше сабақтас.
Кеңестік кезеңнің өзінде ол Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің тарихи маңызын терең түсініп, оны сақтау және қалпына келтіру мәселесіне баса назар аударды. Кейін кесене негізінде «Әзірет Сұлтан» тарихи-мәдени музей-қорығының қалыптасуына елеулі үлес қосты.
Бұл бастаманың тарихи маңызы айрықша еді. Өйткені сол кезеңде ұлттық тарих пен рухани мұраға деген көзқарас бүгінгідей еркін болған жоқ. Осындай күрделі уақытта тарихи ескерткіштерді қорғау – үлкен батылдық пен табандылықты қажет етті.
Өзбекәлі Жәнібеков Түркістанды қазақ халқының тарихи және рухани орталығы ретінде бағалады. Оның бұл ұстанымы кейінгі жылдары Түркістанның халықаралық деңгейдегі мәдени-рухани беделінің артуына да өз ықпалын тигізді.
Тайқазанның тарихи мекеніне оралуы
Өзбекәлі Жәнібековтің есімімен байланысты айтулы істердің бірі – Тайқазанның Түркістанға қайтарылуы.
Тайқазан – қазақ халқының ғана емес, күллі түркі дүниесінің тарихи-мәдени құндылығы. Оның тарихи орнына қайта оралуы халықтың рухани мұрасына деген құрметті арттырған маңызды оқиға болды. Жәнібеков осы бағыттағы жұмыстарға белсенді араласып, ұлттық жәдігерлердің елге қызмет етуіне жол ашты.
Бүгінде Түркістанға барған әрбір адам Қожа Ахмет Ясауи кесенесімен бірге Тайқазанды да көреді. Оның елге оралу тарихының артында табанды азаматтардың еңбегі тұрғанын ұмытпау – кейінгі ұрпақтың парызы.
Наурызды қайта жаңғыртқан азамат
Қазақтың ежелгі дәстүрлі мерекесі – Наурыздың қайта жаңғыруында да Өзбекәлі Жәнібековтің еңбегі айрықша.
Кеңес дәуірінде қоғамдық өмірден шеттетілген ұлттық дәстүрлердің біртіндеп қайта оралуына ол үлкен күш салды. 1980-жылдардың соңында Наурыз мерекесін халықтық сипатта атап өтуге бастамашы болған тұлғалардың бірі болды. Киіз үйлер тігіліп, ұлттық тағамдар әзірленіп, қолөнер бұйымдары көрсетіліп, дәстүрлі ән-күй мен ұлттық ойындар қайта жаңғырды.
Осылайша Наурыз тек күнтізбедегі мереке емес, халықтың салт-дәстүрін, мәдениетін, ұлттық болмысын танытатын үлкен рухани мерекеге айналды.
Бүгінде Наурыздың Қазақстандағы ең сүйікті әрі маңызды мерекелердің бірі болуы – сол кезеңде ұлттық құндылықтарды қайта жаңғыртуға күш салған азаматтардың еңбегінің нәтижесі.
Ұлттық өнердің қайта түлеген кезеңі
Өзбекәлі Жәнібеков қазақтың дәстүрлі өнерін жаңғыртуға ерекше мән берді.
Оның бастамасымен және қолдауымен ұлттық музыкалық аспаптарды сахнаға шығару, фольклорлық-этнографиялық ансамбльдерді құру жұмыстары жүргізілді. Арқалықта «Шертер» ансамблінің қалыптасуына ықпал етіп, кейін «Адырна», «Сазген», «Алтынай» сияқты шығармашылық ұжымдардың дамуына қолдау көрсетті.
Ол ұлттық өнердің тек ән мен күйден тұрмайтынын жақсы түсінді. Сахнадағы ұлттық киім, ою-өрнек, дәстүрлі аспап, би қимылы мен халықтық эстетиканың барлығы тұтас мәдени құндылық екенін көрсетті.
Осының арқасында бір кездері ұмыт бола бастаған жетіген, шертер, адырна, сазсырнай, сыбызғы секілді ұлттық аспаптар сахна төріне қайта шықты.
Этнограф ғалымның мұрасы
Өзбекәлі Жәнібеков мемлекеттік қызметпен ғана шектелмей, қазақтың дәстүрлі мәдениетін ғылыми тұрғыдан зерттеген ғалым ретінде де танылды.
Ол ұлттық қолөнер, киім үлгілері, көне дәстүрлер, Отырар тарихы, халықтың рухани мұрасы жөнінде құнды еңбектер жазды. Оның «Қазақтың ұлттық қол өнері», «Жаңғырық», «Уақыт керуені», «Жолайрықта», «Қазақ киімі», «Ежелгі Отырар», «Тағдыр тағылымы» сияқты еңбектері ұлттық мәдениет пен тарихи сананы зерттеуде маңызды орын алады.
Бұл еңбектердің құндылығы – автордың халық мәдениетін сырттай бақылаушы емес, оны сақтауға және дамытуға тікелей араласқан қайраткер ретінде зерттеуінде.
Өзбекәлі Жәнібековтің ғылыми және шығармашылық мұрасы бүгінгі таңда да өзектілігін жоғалтқан жоқ. Себебі ұлттық мәдениетті сақтау мәселесі уақыт өткен сайын маңызын арттыра түсуде.
«Мәдени майданның» қайраткері
Өзбекәлі Жәнібеков туралы сөз болғанда, оны кейде «ұлт руханиятының сақшысы», «мәдени майданның қайраткері» деп атайды. Бұл атаулар оның атқарған қызметінің мәнін дәл сипаттайды.
Ол ұлттық құндылықтарды сақтаудың күрделі кезеңінде еңбек етті. Қазақтың тарихи жадын жаңғырту, ұлттық өнерді қайта түлету, көне жәдігерлерді қорғау, салт-дәстүрді қоғамдық өмірге енгізу жолында табанды жұмыс жүргізді.
Оның басты ерекшелігі – ұлттық құндылықтарды сөз жүзінде ғана емес, нақты іспен қорғауы.
Бүгінде біз еркін түрде ұлттық киім киеміз, Наурызды кең көлемде тойлаймыз, домбыра мен басқа да көне аспаптарды дәріптейміз, тарихи ескерткіштерімізді мақтан тұтамыз. Осындай құндылықтардың қайта жаңғыруына өз дәуірінде еңбек еткен азаматтардың үлесі зор.
Сол азаматтардың алдыңғы қатарында Өзбекәлі Жәнібеков тұр.
Ұлт рухын ұлықтаған есім
Өзбекәлі Жәнібеков 1998 жылғы 22 ақпанда дүниеден өтті. Алайда оның есімі мен еңбегі халық жадында сақталды.
Бүгінде оның 95 жылдығына арналған ғылыми конференциялар, көрмелер, кездесулер мен түрлі мәдени-ағартушылық шаралар ұйымдастырылуда. Мәселен, Түркістандағы «Рух сардары» көрмесінде қайраткердің жеке мұрағат материалдары, фотосуреттері, құжаттары және ұлттық мәдениетке қатысты жәдігерлер көпшілік назарына ұсынылды.
Мұндай шаралар – тұлғаның өмірін еске алу ғана емес, оның ұстанымдарын кейінгі ұрпаққа жеткізудің бір жолы.
Ол өз дәуірінде ұлттың жоғын түгендеп, ұмыт қалғанын жаңғыртуға тырысты. Тарихи ескерткіштерді қорғады, ұлттық өнерді сахнаға шығарды, Наурызды қайта жаңғыртуға атсалысты, этнографиялық мұраны жинақтап, ғылыми айналымға енгізді.
Ең бастысы – ол ұлттық мәдениетті халықтың рухани тірегі ретінде бағалады.
Өзбекәлі Жәнібековтің өмір жолы кейінгі ұрпаққа бір қарапайым, бірақ аса маңызды ойды аманат етеді: ұлттың болашағын ойлау – оның өткенін құрметтеуден басталады.
Сондықтан Өзбекәлі Жәнібековтің есімі – қазақ мәдениетінің тарихындағы жарқын есім ғана емес, ұлттық рухты сақтауға қызмет еткен тұтас бір дәуірдің символы.
Өзбекәлі Жәнібеков – ел тарихын құрметтеген, ұлт мәдениетін ұлықтаған, рухани мұраны келер ұрпаққа аманат еткен арда азамат. Оның еңбегі – халық жадында, мұрасы – ұлт игілігінде.