Қазақ тарихында есімі елдің ерлігімен, қайсарлығымен және ұлттық рухымен астасып жатқан дара тұлғалар аз емес. Солардың бірі әрі бірегейі – әлемдік күрес аренасында қазақтың атын алғаш танытқан алып күш иесі, әйгілі балуан Қажымұқан Мұңайтпасұлы. Биыл қазақ спортының аңыз тұлғасына айналған Қажымұқанның туғанына 155 жыл толып отыр.
Қажымұқан – жай ғана күш иесі емес, өз дәуірінің шекарасын кеңейтіп, қазақ балуанының мүмкіндігін әлемге танытқан тарихи тұлға. Оның ғұмыры – табандылықтың, еңбекқорлықтың, намыс пен отаншылдықтың жарқын үлгісі.
Ауыл баласынан әлем аренасына дейін
Қажымұқан Мұңайтпасұлы 1871 жылы қазіргі Ақмола өңірінде дүниеге келген. Кейбір деректерде оның туған жері Ақмола уезіне қарасты Қараөткел маңы деп көрсетіледі. Қарапайым отбасында дүниеге келген болашақ балуан жастайынан ауыр еңбекке араласып, қара жұмыстың бейнетін көріп өсті. Мал бағып, жүк тасып, арба айдап, ауыл тіршілігінің ауыр жұмыстарын атқаруы оның табиғи күшін одан әрі шыңдады.
Жас Мұқанның бойындағы ерекше күшті ауыл адамдары ерте байқаған. Ол ауыл арасындағы күрес пен күш сынастарында қатарластарынан оқ бойы озып, біртіндеп елге танымал бола бастайды. Осылайша қарапайым ауыл баласының үлкен спорт әлеміне бастар жолы ашылады.
ХХ ғасырдың басында Ресей империясының ірі қалаларында цирк ареналарында кәсіби күрес жарыстары кеңінен танымал болатын. Қажымұқан осы ортаға келіп, француз күресі деп аталған классикалық күрес түрінен өнер көрсете бастайды. Уақыт өте келе ол кәсіби балуандар арасындағы ең мықтылардың біріне айналды.
Қазақтың атын әлемге танытқан балуан
Қажымұқанның спорттық жолы Ресеймен ғана шектелген жоқ. Ол Еуропа мен Азияның көптеген елдерінде күресіп, халықаралық жарыстарда бақ сынады. Түркия, Иран, Қытай, Жапония, Германия, Франция секілді елдерде өнер көрсетіп, өзінің ерекше күш-қайраты мен күрес шеберлігін танытты.
Сол дәуірдегі халықаралық жарыстардың ерекшелігіне байланысты Қажымұқан әр елде әртүрлі есімдермен танылды. Алайда оның қай елде, қандай атпен өнер көрсеткеніне қарамастан, жеңістері қазақ даласының атын алыс елдерге жеткізді.
Тарихи деректерде оның көптеген халықаралық жарыстарда жеңіске жетіп, ондаған медаль иеленгені айтылады. Қазақстан тарихына қатысты деректерде Қажымұқанның 48 алтын, күміс және қола медаль алғаны көрсетіледі.
Осы жетістіктерінің арқасында Қажымұқан қазақтан шыққан тұңғыш кәсіпқой балуан ретінде тарихта қалды. Оның жеңістері сол кезең үшін тек жеке спорттық жетістік емес, қазақ халқының күш-қуаты мен намысын әлемге танытқан үлкен оқиға еді.
Балуан ғана емес, ел жанашыры
Қажымұқанның тұлғасын биіктететін қасиеттердің бірі – оның ел тағдырына бейжай қарамағандығы.
Ұлы Отан соғысы жылдарында жасы ұлғайғанына қарамастан, ол ел аралап, өнер көрсетіп, күрес сайыстарын ұйымдастырды. Осы қойылымдардан түскен қаражатты майдан қажетіне аударып отырды.
Қажымұқанның бұл ісі оның бойындағы отаншылдықтың қаншалықты биік болғанын көрсетеді. Ол үшін елге қызмет ету тек майданда қару ұстаумен шектелмеді. Өзінің бар мүмкіндігін – күшін, өнерін, атақ-абыройын халыққа көмек көрсетуге жұмсады.
Бұл – кейінгі ұрпаққа үлкен өнеге. Себебі нағыз батырлық тек жеңіске жетуде емес, сол жеңіс пен абыройды ел игілігіне жарата білуде.
Қажымұқан феномені
Қажымұқанның өміріне үңілсек, оның бойынан бірнеше асыл қасиетті қатар көреміз. Біріншісі – еңбекқорлық. Ол табиғат берген күшке ғана сүйенген жоқ, күнделікті ауыр еңбек арқылы өз мүмкіндігін шыңдады.
Екіншісі – табандылық. Әлемдік аренаға шығу, түрлі елдерде өнер көрсету, мықты қарсыластармен белдесу оңай болған жоқ. Соған қарамастан ол қиындықтардың бәрін жеңіп, өз жолынан таймады.
Үшіншісі – ұлттық намыс. Қажымұқан қай жерде жүрсе де, оның жеңісі қазақ даласының жеңісіндей қабылданды. Ол өз есімі арқылы қазақ халқының бар екенін, оның арасынан әлемдік деңгейдегі мықты азаматтар шығатынын дәлелдеді.
Төртіншісі – отаншылдық. Өмірінің соңына дейін елмен бірге болды, халықтың қуанышы мен қайғысын бөлісті.
Сондықтан Қажымұқанды тек спорт тарихының тұлғасы деп қарастыру аздық етеді. Ол – қазақ халқының рухани және тарихи жадында сақталған ұлттық символ.
Ұрпаққа қалдырған өнегесі
Қажымұқан Мұңайтпасұлы 1948 жылы өмірден өтті. Бірақ оның есімі халық жадынан өшкен жоқ. Бүгінде Қазақстанның көптеген өңірлерінде оның атымен көшелер, спорт мектептері мен спорт сарайлары аталады. Әйгілі балуанның өмірі мен күрес жолына арналған музейлер мен зерттеулер де бар.
Қажымұқан туралы айтылғанда, ең алдымен алып денелі балуан елестейді. Алайда оның шынайы ұлылығы тек физикалық күшінде емес. Оның ең үлкен күші – рухында еді.
Ол өз заманындағы талай кедергіні жеңді. Қазақ даласынан шығып, әлемдік аренаға көтерілді. Өзінің жеңістері арқылы халқына деген құрметті арттырды. Ең бастысы – елінің атын биік ұстады.
Бүгінгі жас ұрпақ үшін Қажымұқанның өмірі – спортқа қызығудың ғана емес, мақсатқа ұмтылудың, қиындыққа мойымаудың, еңбекті бағалаудың және елін сүюдің үлгісі.
Қажымұқан Мұңайтпасұлының 155 жылдығы – бір адамның мерейтойы ғана емес. Бұл – қазақ спортының тарихына, ұлттық рухқа, елдік санаға тағзым ететін маңызды белес.
Қажымұқанның есімі ғасырдан астам уақыт өтсе де халықпен бірге жасасып келеді. Оның күрестегі жеңістері – тарих, ал елге деген сүйіспеншілігі – ұрпаққа аманат.
Қазақтың алып балуаны Қажымұқан – күштің ғана емес, қайсарлықтың, намыстың және елдік рухтың символы.
Оның өнегесі кейінгі ұрпаққа: «Қандай биік мақсат қойсаң да, оған еңбекпен, табандылықпен және елге деген сүйіспеншілікпен жетуге болады» деген тағылым қалдырады.
Қажымұқан есімі – қазақ халқының тарихындағы өшпес есім. Оның рухы – ұрпақпен бірге жасай бермек.
