Қазақстандағы қарапайым жұмыс күнінің таңертеңінде отбасы бірнеше жыл бұрын салынған пәтерден шығып, баласын жақында ашылған мектепке апарып, жұмысқа отандық өндірісте құрастырылған көлікпен баруы мүмкін. Бір ата-ана ірі компанияда жұмыс істеуі мүмкін, ал екіншісі цифрлық нарықтар арқылы тауарларды сатумен, қолма-қол ақшасыз төлемдер алумен және мемлекеттік органдармен онлайн жұмыс істеумен айналысатын шағын бизнесті жүргізуі мүмкін.
Бұл тәжірибелердің ешқайсысы өз алдына ерекше емес. Дегенмен, оларды біріктіріп алғанда, Қазақстанның соңғы бірнеше жылда қаншалықты өзгергенін көруге болады. Ел бұл кезеңге 2019 жылы мол табиғи ресурстармен, салыстырмалы түрде дамыған қаржы жүйесімен және халықаралық инвестицияларды тартудағы ондаған жылдарлық тәжірибесімен кірді. Дегенмен, ол сонымен қатар қиынырақ сұраққа тап болды. Қазақстан бұл артықшылықтарды өмір сүру деңгейін кеңінен жақсартуға айналдыра ала ма, сонымен бірге экономикасын мұнай мен басқа да шикізатқа тәуелді емес болашаққа дайындай ала ма?
Соңғы жеті жылдағы көрсеткіштер бұл өзгерістің жүріп жатқанын көрсетеді. Қазақстан жаһандық пандемия, үзілген жеткізу тізбектері және бытыраңқы геосаяси ортаны жеңуге мәжбүр болды. Соған қарамастан, осы қиындықтардан шыққан ел 2019 жылмен салыстырғанда экономикалық тұрғыдан ірі, кәсіпкерлік тұрғыдан дамыған және байланыстары жақсырақ.
Адамдар арқылы өлшенетін өсу
Қазақстанның жан басына шаққандағы ЖІӨ жеті жыл ішінде 50%-дан астамға өсті. Бұл бірқатар сыртқы күйзелістерге қарамастан кеңейіп келе жатқан экономиканы және 20 миллионнан астам халық санының өскенін көрсетеді. Бұл сондай-ақ Қазақстанды Орталық Азиядағы ерекше орынға қояды. Дүниежүзілік банктің 2025 жылғы мәліметтері бойынша елдің жан басына шаққандағы ЖІӨ шамамен 14 700 АҚШ долларын құрады, ал Өзбекстанда бұл көрсеткіш шамамен 4000 АҚШ долларын, ал Қырғыз Республикасында 3100 АҚШ долларын құрайды.
Дегенмен, жан басына шаққандағы табыстың өзі экономиканың қалай жұмыс істейтінін түсіндірмейді. Жеке кәсіпкерліктің өсіп келе жатқан рөлінде айқынырақ өзгеріс байқалады. Қазақстанда шағын және орта бизнесте шамамен 4,5 миллион адам жұмыспен қамтылған, бұл жеті жыл ішінде 31,6%-ға өскен. Тіркелген ШОБ субъектілерінің саны одан да жылдам өсіп, 47,5%-ға, 2025 жылдың соңына қарай 2,3 миллионға жетті. Іс жүзінде, бес қазақстандықтың бірінен көбі қазір осы сектормен байланысты.
Бұл маңызды, себебі Қазақстан көптеген ресурстарға бай экономикаларға тән қиындыққа ұзақ уақыт бойы тап болды: мемлекет және бірнеше ірі компаниялар дәстүрлі түрде басым позицияларды иеленді. Шағын бизнестің кеңеюі бұл құрылымдық мәселенің жойылғанын білдірмейді. Бұл елдің қалыптасқан салаларымен қатар кеңірек кәсіпкерлік экономиканың қалыптасып жатқанын білдіреді.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тұсында бұл өзгеріс экономикалық мүмкіндіктерді аз шоғырландыруға бағытталған кең ауқымды күш-жігердің бір бөлігіне айналды. Оның «Әділ Қазақстан» саяси жолдауы институционалдық және әлеуметтік реформалар арқылы жиі түсіндіріліп келеді. Оның экономикалық мағынасы да маңызды: өсім тек көбірек адам қатыса алған кезде ғана тұрақты болады. Жаңа бизнес, өнеркәсіптік жобалар, құрылыс және мемлекеттік қызметтер — бәрі жас және барған сайын қала халқын сіңіруі тиіс еңбек нарығына үлес қосты.
Өсу көрінетін кезде
Экономикалық статистика физикалық формаға ие болған кезде ең сенімді болады. Қазақстанда соңғы жылдардағы өзгерістердің көп бөлігі үйлерде, мектептерде, емханаларда және зауыттарда көрінеді. 2019 және 2025 жылдар аралығында елде 118,3 миллион шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. Бұл ауқым өсіп келе жатқан сұранысты да, Қазақстанның демографиялық шындығын да көрсетеді. Халқының саны өсіп келеді, қалалар жаңа тұрғындарды тартуда, ал жас отбасыларға тұрғын үй және оны қолдау үшін инфрақұрылым қажет.
Сондықтан 761 мектеп пен 345 балабақша салу қарапайым сандар жиынтығы емес. Жаңа мектептер сыныптардың шамадан тыс толуына, ірі қала орталықтарына көшуге және жаңа буын қазақстандықтардың келуіне жауап береді. Олардың маңыздылығы ғимараттардың өзінде емес, жедел экономикалық және демографиялық өсімнің балалар үшін жақсы жағдайларға айналуына байланысты. Денсаулық сақтау да солай кеңейді. Тек 2023 жылдан 2025 жылға дейінгі үш жылда елде 813 денсаулық сақтау нысаны салынды, оның 655-і ауылдық жерлердегі бастапқы медициналық-санитарлық көмек нысандары. Сол кезеңде өмір сүру ұзақтығы 2,79 жылға артып, 75,97 жасқа жетті.
Ешбір саясат немесе құрылыс бағдарламасы мұндай өзгерісті толық түсіндіре алмайды. Өмір сүру ұзақтығына табыс, өмір салты, медициналық көмекке қолжетімділік, қоршаған орта жағдайлары және демографиялық факторлар әсер етеді. Дегенмен, бағыт маңызды. Ұлттық дамудың ең айқын сынақтарының бірі — экономиканың көбірек өнім өндіретіні ғана емес, сонымен қатар адамдардың ұзақ және салауатты өмір сүретіні. Тоқаевтың президенттігі осы басымдықтың өзгеруімен тұспа-тұс келді. Оның әкімшілігі он жыл бұрынғыдан жас, байланысқан және талапшыл қоғамға жауап беруге мәжбүр болды. Тұрақтылық әлі де бағаланады, бірақ ол оның беретін нәтижелерімен бағаланады.
Тауарларды импорттаудан бастап оларды жасауға дейін
Қазақстанның экономикалық моделін тек әлеуметтік шығындар арқылы ғана өзгерту мүмкін емес. Ел сонымен қатар тұтынатын өнімдерін көбірек өндіруі және өндіруші салалардан тыс жұмыс орындарын құруы керек.
Автокөлік өндірісі нақты мысал бола алады. Соңғы жеті жылда Қазақстанда шамамен 800 000 көлік шығарылды. Ел ішінде жиналған көлік тұтынушылық өнімнен де көп нәрсені білдіреді. Ол жеткізушілерді, логистикалық компанияларды, инженерлерді, техниктерді және білікті зауыт жұмысшыларын қолдайды. Бұл сондай-ақ бұрын көп жағдайда болмаған өнеркәсіптік мүмкіндіктердің біртіндеп қалыптасуын көрсетеді.
Дәл осындай процесс салалардың кең ауқымында байқалады. Қазақстан үкіметінің мәліметтері бойынша, 2025 жылдың соңына дейін тек арнайы экономикалық аймақтар мен индустриялық аймақтарда 860 жоба іске асырылып, 57 200-ден астам жұмыс орны құрылды. Ал 2030 жылға қарай онда 200-ге жуық жаңа жоба іске асырылып, жұмыс орындарын құрып, өндірістің өсуіне ықпал етеді деп күтілуде. Сондай-ақ, Қазақстан 2025-2029 жылдары 140 өндірістік жобаны іске қосуды жоспарлап отыр. Әрбір жаңа зауыт тарихи тұрғыдан шикізат экспортына қатты тәуелді болған экономиканың өндірістік базасын кеңейтеді.
Қазақстан өзінің табиғи артықшылықтарынан бас тартпайды. Мұнай, уран, металдар және ауыл шаруашылығы оның өркендеуі үшін маңызды болып қала береді. Олардың айналасында қосымша экономикалық қабаттар құру — шынайы мақсат: шикізатты ел ішінде өңдеу, көбірек дайын өнімдер өндіру және жергілікті өндірушілерді халықаралық жеткізу тізбектерімен байланыстыру.
Міне, осы жерде Қазақстанның географиясы басқаша мағынаға ие бола бастады. Жылдар бойы әлемдегі ең ірі теңізге шыға алмайтын ел болу негізінен шектеу ретінде қарастырылды. Бүгінде Еуразия арқылы өтетін сауда жолдары қайта қарастырылып жатқандықтан, Қазақстан өзін Қытай, Еуропа, Ресей, Кавказ және кеңірек Орталық Азия аймағы арасындағы түйіскен жер ретінде көрсетеді.
Аймақтың ең ірі экономикалық платформасы
Орталық Азия тұтастай алғанда жаңару кезеңіне аяқ басты. Өзбекстан экономикасын ашып, қарқынды дамыды. Қырғыз Республикасы мен Тәжікстан да бастапқы нүктелерден жоғары өсімді көрсетті. Олардың ілгерілеуі Қазақстанға пайда әкеледі: дамушы көршілер үлкен нарықтарды, күшті сауда байланыстарын және ықпалды аймақты білдіреді. Бірақ Орталық Азия экономикалары әлі де қаржылық және институционалдық әлеуеттің бірдей деңгейіне ие емес.
Дүниежүзілік банктің мәліметтері бойынша, Қазақстанның номиналды экономикасы 2025 жылы шамамен 306 миллиард долларға жетті, ал Өзбекстанда бұл көрсеткіш шамамен 147 миллиард доллар, ал Қырғызстанда 22,6 миллиард долларды құрады. Жан басына шаққандағы жоғары табыс, жинақталған инвестициялық қор, дамыған қаржы секторы және халықаралық бизнес инфрақұрылымы оған аймақтағы басқа рөл береді.
Шетелдік инвестициялардың ауқымы бұл артықшылықты көрсетеді. Шетелдік тікелей инвестициялардың (ШТИ) жалпы ағыны тек 2025 жылы ғана 20,5 миллиард долларға жетті, бұл 2024 жылмен салыстырғанда 14,4%-ға көп. Қазақстан экономикасы инвестицияларды тартуды жалғастыруда. Тек осы көрсеткіштердің өзі Қазақстанның ерекше жаһандық белгісіздік жағдайында халықаралық капиталды тарту мүмкіндігін көрсетеді.
Инвесторларды ішінара ресурстар қызықтырады, бірақ олар ғана емес. Қазақстан айтарлықтай экономиканы, айналадағы нарықтарға қолжетімділікті, Шығыс пен Батыспен орнықты қарым-қатынастарды және халықаралық бизнеске қызмет көрсетуге арналған қаржы институттарын ұсынады. Бұл үйлесімді тез қайталау қиын.
Бүгінгі таңда Қазақстан аймақтың негізгі экономикалық платформасы ретінде қызмет етеді: капитал тартылатын, тауарлар өндірілетін және компаниялардың Орталық Азия нарығына кеңірек кіре алатын орны.
Күйзеліс дәуірінде көшу
Жеті жыл – ұлт дамуындағы салыстырмалы түрде қысқа кезең, бірақ ерекше оқиғаларға толы кезең. 2019 жылы қызметке кіріскеннен бері Президент Тоқаев әлдеқайда қалыптасқан саяси және экономикалық жүйелерді сынақтан өткізетін дағдарыстарды бастан кешірді. Оның көшбасшылығы бір ғана маңызды жобамен емес, мемлекет, бизнес және қоғам арасындағы қарым-қатынасты қайта реттеу әрекетімен анықталды. Бұған әлеуметтік инфрақұрылымға көбірек көңіл бөлу, кәсіпкерлікті қолдау, өнеркәсіптік даму және мемлекеттік институттардың жауапкершілігін арттыруға бағытталған күш-жігер кірді.
Сонымен қатар, Қазақстан ірі державалардың арасында орналасқан ел үшін маңызды болып қала беретін прагматикалық, көпвекторлы сыртқы саясатты сақтап қалды. Қытаймен, Ресеймен, Еуропалық Одақпен, Америка Құрама Штаттарымен және кеңірек ислам және түркі әлемдерімен жұмыс қарым-қатынастарын сақтау оған геосаяси бөліну кезінде капиталды тартуға және маневр жасау мүмкіндігін қорғауға мүмкіндік берді.
Әлі де елеулі қиындықтар бар. Инфляция үй шаруашылықтарының табысына әсер етуді жалғастыруда. Ірі қалалар мен ауылдық қауымдастықтар арасындағы айырмашылықтар айқын көрінеді. Инфрақұрылым демографиялық өсімге ілесу керек, ал мемлекеттің экономикаға қатысуы әлі де айтарлықтай. Жаңа өнеркәсіптік нысандар тек өндірістік көрсеткіштерді қанағаттандырып қана қоймай, шынайы бәсекеге қабілетті болуы керек.
Бұл шектеулерді мойындау соңғы жеті жылдағы өзгерістерді азайтпайды. Бұл оларды сенімдірек етеді. Жаңа пәтерде күнін бастап, баласын жаңа мектепке беріп, әртараптанған экономикада күн көріп жүрген қарапайым отбасы өзін ешқашан ұлттық трансформацияның дәлелі деп санамауы мүмкін. Дегенмен, даму сайып келгенде осындай қарапайым тәжірибелер арқылы өлшенеді.
Қазақстан өтпелі кезеңді аяқтаған жоқ. Бірақ президент Тоқаевтың тұсында ол өткен жетістіктерді сақтаудан келесі кезеңнің экономикалық және әлеуметтік негіздерін құруға көшті.
