Қазақстан Республикасында құқықтық мемлекет қағидаттарын орнықтыру барысында әкімшілік әділет институтын енгізу – заң үстемдігін қамтамасыз етуге бағытталған жүйелі реформалардың заңды жалғасы болды. Бұл институттың қалыптасуы тек жаңа процессуалдық нормаларды қабылдаумен шектелмей, мемлекеттік билік пен жеке тұлға арасындағы қатынастардың мазмұнын түбегейлі қайта қарауды талап етті.
Тарихи тұрғыдан алғанда, тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінде жария-құқықтық даулар азаматтық іс жүргізу тәртібімен қаралып келді. Алайда мұндай тәсіл әкімшілік-құқықтық қатынастардың табиғатына толық сәйкес келмеді. Себебі, бұл дауларда тараптар тең жағдайда болмайды: бір жағында – билік өкілеттіктеріне ие мемлекеттік орган, екінші жағында – жеке тұлға немесе заңды тұлға. Осындай ерекшеліктер әкімшілік әділеттің дербес процессуалдық нысанын қалыптастыру қажеттігін айқындады.
Әкімшілік әділет институтының эволюциясында әкімшілік рәсімдерді құқықтық реттеу маңызды орын алды. Мемлекеттік органдардың шешім қабылдау рәсімдерін регламенттеу, олардың ашықтығы мен есептілігін арттыру бағытындағы заңнамалық өзгерістер кейіннен әкімшілік сот ісін жүргізудің іргетасына айналды. Бұл кезеңде жария биліктің дискрециялық өкілеттіктерін шектеу және оларды сот бақылауына беру мәселесі күн тәртібіне шықты.
2021 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі күшіне енуі әкімшілік әділет институтының толыққанды іске қосылғанын білдіреді. Аталған кодекс әкімшілік сот ісін жүргізудің қағидаттарын түбегейлі жаңартты және соттың белсенді рөлін айқындады. Бұл ретте, сот тек тараптардың ұсынған дәлелдемелерімен шектелмей, істің мән-жайларын жан-жақты, толық әрі объективті зерттеуге міндетті.
Кодекстің негізгі жаңашылдықтарының бірі – «билік актісінің заңдылығын тексеру» қағидатының енгізілуі. Яғни, әкімшілік орган қабылдаған шешімнің заңға сәйкестігін дәлелдеу ауыртпалығы сол органның өзіне жүктеледі. Бұл – дәстүрлі азаматтық процестен түбегейлі ерекшеленетін маңызды институттық өзгеріс. Аталған тәсіл азаматтардың құқықтарын қорғау кепілдіктерін айтарлықтай күшейтті.
Сонымен қатар, әкімшілік әділет жүйесінде «соттың процестік белсенділігі» қағидаты ерекше мәнге ие. Судья әкімшілік істі қарау барысында формалды төреші ғана емес, дауды әділ шешуге бағытталған белсенді субъект ретінде әрекет етеді. Бұл, әсіресе, дәлелдемелерді жинау, тараптарға түсіндіру жұмыстарын жүргізу және құқықтық қатынастардың нақты мазмұнын анықтау кезінде көрініс табады.
Мамандандырылған әкімшілік соттардың құрылуы да институционалдық тұрғыдан маңызды қадам болды. Бұл соттар жария-құқықтық дауларды қарауға бейімделген және әкімшілік құқық саласындағы біркелкі сот практикасын қалыптастыруға ықпал етуде. Нәтижесінде, мемлекеттік органдар қызметінің заңдылығы мен негізділігіне қойылатын талаптар айтарлықтай артты.
Судьялық тәжірибе көрсеткендей, әкімшілік әділет институтының енгізілуі мемлекеттік аппараттың құқықтық мәдениетіне оң әсерін тигізді. Мемлекеттік органдар өз шешімдерін қабылдау кезінде заң талаптарын сақтауға, дәлелді және уәжді актілер шығаруға көбірек мән бере бастады. Бұл – құқықтық мемлекет қағидаттарының нақты іске асуының көрінісі.
Қорытындылай келе, Қазақстан Республикасында әкімшілік әділет институтының қалыптасуы – сот төрелігінің жаңа сапалық деңгейге көтерілуін білдіреді. Бұл институт азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың тиімді тетігі ретінде ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік биліктің заңмен шектелуінің нақты кепілі ретінде қызмет атқарады. Алдағы кезеңде әкімшілік сот ісін жүргізу тәжірибесін жетілдіру, құқық қолдану бірізділігін қамтамасыз ету және судьялардың кәсіби біліктілігін арттыру – аталған институттың одан әрі дамуының негізгі бағыттары болып қала береді..
Жаңаөзен қалалық сотының судьясы Қосмағанбетов Алмат Мақсатұлы
