Конституция – мемлекеттің негізгі заңы және құқықтық жүйесінің өзегі. Ол мемлекеттік биліктің ұйымдастырылуын, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын, сондай-ақ қоғамның даму қағидаттарын белгілейді. Қазақстанда ұзақ уақыт бойы 1995 жылғы Конституция қолданыста болды. 2026 жылы жалпыхалықтық референдум нәтижесінде жаңа Конституция қабылданып, елдің саяси жүйесіне бірқатар маңызды өзгерістер енгізілді.
1995 жылғы 30 тамызда қабылданған Конституция Қазақстанды демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде жариялады. Ол президенттік басқару нысанын бекітіп, екі палаталы Парламенттің (Сенат пен Мәжіліс) қызметін айқындады. Сонымен қатар азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарына конституциялық кепілдік берілді. Кейінгі жылдары Конституцияға бірнеше рет өзгерістер енгізілгенімен, оның негізгі қағидаттары сақталды.
Жаңа Қазақстан Республикасының Конституциясы 2026 жылы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданды және жаңа конституция 96–баптан тұрады.
2026 жылғы Конституция мемлекеттік басқару құрылымын жаңғыртуға бағытталды. Құжатта Парламенттің екі палаталы жүйесінің орнына бір палаталы Құрылтай заң шығару органы енгізілді. Сонымен қатар вице-президент лауазымы қайта құрылып, мемлекеттік органдар арасындағы өкілеттіктер қайта бөлінді. Конституцияда азаматтардың цифрлық құқықтары, қоршаған ортаны қорғау және мемлекеттік басқарудың жаңа қағидаларына қатысты нормалар кеңейтілді.
1995 және 2026 жылғы Конституциялардың салыстырмасы
| 1995 жылғы Конституция | 2026 жылғы Конституция |
| Екі палаталы Парламент (Сенат және Мәжіліс). | Бір палаталы Құрылтай енгізілді. |
| Президенттік басқару жүйесі. | Президенттік басқару сақталғанымен, өкілеттіктер қайта қаралды. |
| Вице-президент институты болған жоқ. | Вице-президент лауазымы қайта енгізілді. |
| Негізінен дәстүрлі азаматтық құқықтарға басымдық берілді. | Цифрлық құқықтар мен жаңа қоғамдық қатынастарға қатысты кепілдіктер кеңейтілді. |
| Мемлекеттік институттардың бұрынғы құрылымы сақталды. | Мемлекеттік басқару жүйесі жаңартылып, бірқатар институттар қайта ұйымдастырылды. |
2026 жылғы Конституция мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртуға және жаңа қоғамдық қатынастарды құқықтық тұрғыдан реттеуге бағытталған. Ресми түсіндірулерде оның мақсаты мемлекеттік институттардың тиімділігін арттыру және конституциялық құрылысты жаңарту екені айтылған.
1995 жылғы Конституция тәуелсіз Қазақстанның құқықтық негізін қалыптастырса, 2026 жылғы Конституция мемлекеттік басқару жүйесін жаңа кезеңге бейімдеуге арналған құжат ретінде сипатталады. Екі Конституцияның басты мақсаты – мемлекеттің тұрақтылығын қамтамасыз ету және азаматтардың құқықтарын қорғау.
Сонымен бірге 2026 жылғы Конституцияда мемлекеттік институттардың құрылымы мен өкілеттіктеріне қатысты елеулі өзгерістер енгізіліп, құқықтық жүйені жаңғыртуға басымдық берілді.
Шалқар аудандық сотының бас маманы-сот отырысының хатшысы А.Нұрұдин
