Қоғамның өркениеттілігі тек экономикалық дамуымен немесе технологиялық жетістіктерімен ғана өлшенбейді. Оның басты көрсеткіштерінің бірі – азаматтардың құқықтық мәдениеті, заңға деген құрметі және өз құқықтары мен міндеттерін қаншалықты білетіндігі. Құқықтық сауатты қоғамда әрбір азамат өз құқығын қорғаумен қатар, өзгенің де құқығы мен бостандығына құрметпен қарайды.
Құқықтық сауаттылық – адамның күнделікті өмірінде заң талаптарын дұрыс түсініп, оларды орынды қолдана білу қабілеті. Бұл ұғым тек заңгерлерге немесе құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне ғана қатысты емес. Ол әрбір азаматтың өмірімен тікелей байланысты. Өйткені еңбек қатынастары, отбасы мәселелері, мүлікке иелік ету, келісімшарт жасау, тұтынушылық құқықтарды қорғау секілді күнделікті жағдайлардың барлығы заң нормаларымен реттеледі.
Қазақстан Республикасының Конституциясында адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең қымбат қазынасы ретінде айқындалған. Бұл қағидат құқықтық мемлекеттің іргетасын қалыптастырады. Ал осы құндылықтарды іс жүзінде қамтамасыз ету үшін азаматтардың заң талаптарын білуі және құқықтық жауапкершілікті сезінуі маңызды.
Құқықты білу – өзіңді қорғаудың алғашқы қадамы
Тәжірибе көрсеткендей, азаматтар кей жағдайда өз құқықтары бұзылғанын дер кезінде аңғармайды немесе оларды қорғаудың заңды жолдарын білмейді. Кейбірі құқықтық мәселелер туындаған кезде эмоцияға беріліп, мәселені заң аясында шешудің орнына, өз бетінше әрекет етуге тырысады. Мұндай жағдайлар даудың ушығуына, уақыт пен қаражаттың артық жұмсалуына әкелуі мүмкін.
Мәселен, еңбек дауларында қызметкер өзінің еңбек шарты бойынша құқықтары мен міндеттерін білмегендіктен, заңсыз әрекеттерге уақытылы қарсылық білдіре алмауы мүмкін. Сол сияқты азаматтық-құқықтық қатынастарда келісімшарт талаптарын мұқият оқымау, қарыз міндеттемелерін тиісті деңгейде рәсімдемеу немесе ауызша келісімге ғана сену кейіннен сот дауларына себеп болады.
Сондықтан әрбір азамат құқықтық сауаттылығын арттыруды өз өмірінің маңызды бөлігі ретінде қабылдауы қажет. Құқықты білу – тек даулы жағдайда қорғану құралы емес, сонымен қатар құқық бұзушылықтың алдын алудың тиімді жолы.
Заңды құрметтеу – ортақ жауапкершілік
Құқықтық мәдениет тек өз құқығын талап етумен шектелмейді. Оның екінші маңызды қыры – заң алдындағы міндеттерді орындау және өзге адамдардың құқықтарын құрметтеу.
Кез келген қоғамда азаматтардың құқықтары мен бостандықтары өзара тығыз байланысты. Бір адамның әрекеті екінші адамның құқығына нұқсан келтірмеуі тиіс. Мысалы, қоғамдық тәртіпті сақтау, өзгенің ар-намысы мен қадір-қасиетіне құрметпен қарау, міндеттемелерді уақытылы орындау, заң талаптарын бұзбау – құқықтық мәдениеттің нақты көріністері.
Бүгінде әлеуметтік желілердің кең таралуына байланысты бұл мәселенің маңызы арта түсті. Интернет кеңістігінде жалған ақпарат тарату, өзгенің жеке өміріне қол сұғу, ар-намысына тиетін пікірлер жазу секілді әрекеттер азаматтардың құқықтары мен заң алдындағы жауапкершілігіне тікелей қатысты. Виртуалды кеңістікте жасалған әрекеттер де құқықтық бағалауды қажет етеді. Сондықтан әрбір адам жариялаған ақпараты мен айтқан сөзі үшін жауапкершілік бар екенін ұмытпауы керек.
Сотқа жүгіну мәдениеті де құқықтық сауаттылықтың көрсеткіші
Сот жүйесінің негізгі міндеті – бұзылған құқықтар мен заңды мүдделерді қорғау, әділ сот төрелігін жүзеге асыру. Алайда азаматтардың сотқа жүгіну тәртібін білуі, өз талаптарын заң талаптарына сәйкес негіздеуі және сот процесіне жауапкершілікпен қатысуы да маңызды.
Кейде азаматтар сотқа жүгінген кезде өз талаптарының мәнін нақты түсіндірмей, қажетті дәлелдемелерді ұсынбайды немесе заңда белгіленген процессуалдық талаптарды сақтамайды. Мұндай олқылықтар істің қаралу барысына әсер етуі мүмкін.
Сот процесіне қатысушылар өздерінің процессуалдық құқықтары мен міндеттерін білуі, дәлелдемелерді ұсыну, өтінішхат беру, сот актілеріне шағымдану тәртібін түсінуі қажет. Бұл сот процесінің сапалы әрі тиімді өтуіне ықпал етеді.
Сонымен бірге сотқа жүгіну – кез келген дауды шешудің жалғыз жолы емес екенін де ескерген жөн. Заңнамада көзделген жағдайларда медиация, татуласу рәсімдері және өзге де дауларды сотқа дейін немесе сот барысында реттеу тетіктерін пайдалану қоғамдағы келісім мәдениетін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Құқықтық тәрбие отбасынан басталады
Құқықтық сауатты қоғам қалыптастыруда отбасы мен білім беру ұйымдарының рөлі ерекше. Баланың бойына заңға құрмет, әділдік, жауапкершілік және өзгенің құқығын сыйлау қасиеттерін ерте жастан сіңіру қажет.
Мектеп қабырғасынан бастап оқушыларға құқықтары мен міндеттерін түсіндіру, құқық бұзушылықтың салдарын көрсету, өмірлік жағдайлар арқылы заң нормаларын үйрету – болашақта құқықтық мәдениеті жоғары азамат қалыптастырудың негізі.
Жасөспірімдер арасында буллинг, кибербуллинг, құқық бұзушылық және интернеттегі қауіпсіздік мәселелерінің өзектілігі құқықтық тәрбиенің маңызын одан әрі арттырады. Бұл бағытта ата-аналар, педагогтер және мемлекеттік органдар өзара үйлесімді жұмыс жүргізуі тиіс.
Құқықтық білімді арттыруда бұқаралық ақпарат құралдарының да мүмкіндігі мол. Заңнамалық өзгерістерді қарапайым әрі түсінікті тілде түсіндіру, сот тәжірибесінен алынған мысалдарды жариялау, азаматтардың жиі кездесетін құқықтық сұрақтарына жауап беру халықтың құқықтық сауаттылығын арттыруға септігін тигізеді.
Қорыта айтқанда, құқықтық сауаттылық – мемлекеттің тұрақты дамуы мен қоғамдағы келісімнің маңызды негіздерінің бірі. Заңды білу, оны құрметтеу және талаптарын орындау әрбір азаматтың өмірлік ұстанымына айналуы қажет.
Әділетті қоғам құру тек соттың немесе құқық қорғау органдарының міндеті емес. Бұл – мемлекет пен азаматтарға ортақ жауапкершілік. Әрбір адам өз құқығын біліп, міндетін адал орындап, заң үстемдігін құрметтеген кезде ғана қоғамда әділдік пен өзара сенім нығаяды.
Өйткені құқықтық сауатты азамат – құқықтық мемлекеттің тірегі, ал заңға құрмет – өркениетті қоғамның басты белгісі.
Абдрасилова Құралай Абдрахмановна, Алматы облысы Алатау қалалық сотының төрағасы
