Құқықтық мәдениет – құқықтық мемлекеттің негізін құрайтын маңызды қоғамдық құбылыс. Ол қоғамдағы құқықтың даму деңгейін, заңдардың орындалу сапасын, азаматтардың құқықтық санасы мен заңға деген құрметін көрсетеді.
Құқықтық мәдениетсіз демократиялық қағидаттардың жүзеге асуы, адам құқықтарының қорғалуы және қоғамдық тәртіптің сақталуы мүмкін емес.
Құқықтық мәдениет ұғымы кең мағынада қарастырылғанда, ол құқықтық нормалардың мазмұнын ғана емес, сонымен қатар құқықты қолдану тәжірибесін, құқық қорғау органдарының қызметін және азаматтардың құқықтық белсенділігін қамтиды. Ал тар мағынада құқықтық мәдениет жеке тұлғаның заңды білуі, құқықты түсінуі және құқыққа сай әрекет етуі ретінде сипатталады.
Құқықтық мәдениеттің қалыптасуы құқықтық сана ұғымымен тығыз байланысты. Құқықтық сана – адамның құқыққа, заңға және әділеттілікке деген ішкі көзқарастарының, бағдарының жиынтығы. Құқықтық санасы дамыған азамат заң талаптарын тек мәжбүрлеу арқылы емес, ішкі сенім арқылы орындайды. Бұл қоғамда заң үстемдігінің орнығуына ықпал етеді.
Құқықтық мәдениеттің негізгі құрылымдық элементтеріне құқықтық білім, құқықтық сана және құқықтық мінез-құлық жатады. Құқықтық білім – азаматтардың Конституцияны, заңдарды және өзге де нормативтік-құқықтық актілерді білу деңгейін білдіреді. Құқықтық мінез-құлық – тұлғаның өз әрекеттерінде заң талаптарын сақтауы, құқық бұзушылықтарға жол бермеуі және құқықтық жауапкершілікті сезінуі.
Мемлекет үшін құқықтық мәдениетті арттыру стратегиялық маңызға ие. Себебі құқықтық мәдениеті төмен қоғамда құқық бұзушылық, жемқорлық және әлеуметтік шиеленіс жиі кездеседі. Осыған байланысты мемлекет құқықтық тәрбиені жүйелі түрде жүргізуге, заңнаманы жетілдіруге және құқық қорғау органдарының ашықтығын қамтамасыз етуге міндетті.
Құқықтық мәдениетті қалыптастыруда білім беру жүйесінің рөлі ерекше. Мектептер мен жоғары оқу орындарында құқық негіздерін оқыту, құқықтық сауаттылықты арттыруға бағытталған іс-шаралар өткізу жас ұрпақтың заңға құрметпен қарауын қалыптастырады. Сонымен қатар бұқаралық ақпарат құралдары мен цифрлық ресурстар да құқықтық мәдениетті нығайтудың тиімді құралы болып табылады.
Жеке тұлғаның құқықтық мәдениеті оның қоғамдағы орнын, азаматтық белсенділігін және жауапкершілік деңгейін анықтайды. Өз құқықтары мен міндеттерін білетін азамат қана мемлекет пен қоғам арасындағы өзара байланысты дұрыс түсініп, құқықтық қатынастарға саналы түрде қатыса алады.
Қорытындылай келе, құқықтық мәдениет – құқықтық мемлекеттің тірегі және қоғамның өркениетті дамуының кепілі. Әрбір азаматтың құқықтық мәдениетін арттыру арқылы ғана заң үстемдігіне негізделген, әділетті және тұрақты қоғам құруға болады.
Ербол Дүйсенбаев,
Тараз қаласы №2 сотының төрағасы
