Конституциялық Сот Қазақстаннан тыс жерге тұрақты тұруға кеткен азаматтардың зейнетақы төлемдеріне қатысты мәселелерді түсіндірді.
Шешімде айтылғандай, көшкеннен кейін шетелде тұратын мыңдаған қазақстандық зейнетақы алу құқығы елден көшіп кетумен тоқтамайды. Сот зейнетақы төлемдері «Қазақстанда тұратындарға ғана берілетін» артықшылық емес, азаматтың еңбекпен және жаспен тапқан конституциялық құқығы екенін егжей-тегжейлі түсіндірді, деп хабарлайды BAQ.KZ.
Зейнетақы — «елде тұрғаны үшін берілетін бонус» емес
Бұл істің қаралуына мемлекеттік базалық зейнетақы мен жасына байланысты зейнетақы төлемдерін алу үшін ел аумағында нақты тұру талабын әділетсіз деп санаған Қазақстан азаматшасының шағымы себеп болды. Шығыс Қазақстан облыстық соты Әлеуметтік кодекстің бірқатар нормаларының жүзеге асырылуына күмән келтіріп, Конституциялық Сотқа жүгінді.
Ұсынылған материалдарды зерделеп, ҚР қолданыстағы құқық нормаларын талдағаннан кейін Конституциялық Сот зейнетақы төлемдері өзінің құқықтық табиғаты бойынша адамның тұрғылықты жеріне емес, тап осы белгілі бір жасқа толуына және соған қарай әлеуметтік осалдығының туындауына байланысты төленетін төлемдер болып табылады деп атап өтті.
Конституция нормаларын жүйелі түсіндіруді негізге ала отырып, Конституциялық Сот Кодекстің 196-бабы 1-тармағының ережелерінде зейнетақымен қамсыздандыруға заңды құқықтың туындауы үшін ел аумағында міндетті түрде тұру шартының Қазақстан Республикасының азаматтарына белгіленуі көзделмейді деп атап өтеді.
Кодекстің 202-бабының 2-тармағында және 204-бабы 3-тармағының 2) тармақшасында жасына байланысты зейнетақы төлемдерін, мемлекеттік базалық зейнетақы төлемін жүзеге асырудың жалпы кезеңі және алушының Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерге тұрақты тұруға кету фактісі анықталған жағдайда олардың тоқтатылуы айқындалады.
Кодекстің осы ережелерінде аталған факт зейнетақы төлемдерін тағайындау кезінде мұндай талап қойылған адамдарға қатысты ғана заңдық мәнге ие және осы төлемдердің тоқтатылуына әкеп соғады.
Бұл шешімді неліктен тарихи деп атайды?
Осыған дейін шетелге тұрақты тұруға кеткен көптеген қазақстандық зейнетақы тағайындаудан немесе төлемдерді жалғастырудан бас тарту жағдайларымен бетпе-бет келіп келген. Бұған заңнамадағы екіұшты тұжырымдар себеп болған еді.
Сот тұрақты тұру қажеттілігі туралы норманың сәтсіз жазылғанын және оның заңды бұрыс түсіну қаупін тудырғанын ашық көрсетті.
Қазақстан азаматтары шетелде тұрса да, өз азаматтығын жоғалтпайтыны, демек, зейнетақымен қамсыздандыруды қоса алғанда, конституциялық құқықтарының барлық көлемін сақтайтыны туралы түсіндірме ерекше маңызды болды.
Бұл шешім ондаған мың адамға қатысты болуы мүмкін: олар — шетелдегі балаларына көшіп кеткен зейнеткерлер, басқа елдердегі тарихи отанына оралған этникалық қазақтар (қандастар), сондай-ақ бірнеше мемлекеттің арасында қатар өмір сүріп жатқан азаматтар.
Конституциялық Сот өз қаулысында заңның әрпіне ғана емес, мемлекеттің негізгі философиясына да баса назар аударды. Сот Конституция бойынша Қазақстанның әлеуметтік мемлекет екенін, демек, азаматтарға, әсіресе егде жастағы адамдарға лайықты өмір мен қорғауды қамтамасыз етуге міндетті екенін еске салды.
Бұл ретте судьялар мынаны бөлек атап өтті: ел аумағынан тыс жерлерге еркін шығу құқығы адамның басқа конституциялық құқықтарын шектеуге негіз болмауы тиіс. Азамат қозғалыс еркіндігі мен зейнетақы алу құқығының арасында таңдау жасауға мәжбүр болмауы керек.
Бірақ мәселе толық шешілген жоқ
Осындай маңызды шешімге қарамастан, зейнетақыны шетелге төлеудің тетігі әлі де жетілдірілмеген. Сот Қазақстанда шетелде тұрақты тұратын азаматтарға зейнетақы төлеудің толыққанды жүйесі әлі күнге дейін жоқ екенін ашық көрсетті. Сонымен қатар, мәселе мемлекеттер арасындағы халықаралық келісімдердің тапшылығымен күрделеніп отыр. Мұндай шарттарсыз еңбек өтілін (стажды) есепке алу, қосарланған төлемдерді болдырмау және қаражатты аударуды ұйымдастыру қиынға соғады. Сондықтан Конституциялық Сот мемлекетке іс жүзінде тапсырма берді: азаматтардың тұрғылықты жеріне қарамастан, зейнетақы құқықтарын қорғаудың түсінікті әрі заманауи тетігін әзірлеу қажет.
Енді не өзгереді?
Қарау қорытындысы бойынша Конституциялық Сот ресми түрде мынаны таныды:
- Қазақстан азаматтарына базалық зейнетақы мен жасына байланысты зейнетақыны тағайындау және алу үшін елде тұрақты тұру туралы талап қойылмайды;
- шетелге шығу фактісі тек заңда мұндай шарт тікелей көзделген тұлғалар санаттары үшін ғана маңызға ие болуы мүмкін;
- Үкіметке бір жыл ішінде Әлеуметтік кодекске өзгерістер енгізу тапсырылды.
Енді мемлекеттік органдарға тек нормаларды қайта жазып қана қоймай, зейнетақы жүйесін жаңа шындыққа бейімдеу қажет болады. Бұл азаматтар бір елде тұрып, екінші елде жұмыс істеп, ал зейнетақыны үшінші елден ала алатын заманауи әлемнің шындығы.
Зейнетақы жүйесінің жаңа дәуірі ме?
Конституциялық Соттың бұл шешімі Қазақстанның бүкіл әлеуметтік саясаты үшін бетбұрысты сәт болуы мүмкін. Сот алғаш рет азаматтардың құқығын бюрократиялық процедуралардан жоғары қойып, зейнетақының әкімшілік жеңілдік емес, мемлекет пен адам арасындағы конституциялық келісімшарттың бір бөлігі екенін нақты көрсетті.
Ендігі басты мәселе — мемлекет бұл заңдық шешімді шетелдегі қазақстандықтар үшін нақты жұмыс істейтін механизмге қаншалықты тез айналдыра алатындығында.
