Премьер-министрдің орынбасары – Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғариннің төрағалығымен өткен Салық кодексін енгізу жөніндегі жобалық кеңсенің 22-отырысындағы негізгі тақырыптың бірі – өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың құқықтық мәртебесі болды.
Өзін-өзі жұмыспен қамтыған адам – жаңа Салық кодексіндегі экономикалық белсенді азаматтардың жаңа санаты. Оған дербес қызмет көрсететін немесе жеке кәсіпкер ретінде тіркеусіз жұмыс істейтін, жалдамалы еңбекті пайдаланбайтын және салық заңнамасында белгіленген шарттарға сәйкес келетін жеке тұлғалар жатады.
Бұл ретте қолданыстағы заңнама өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды кәсіпкерлік субъектілеріне жатқызбайды. Нәтижесінде, шағын және орта бизнестің ресми статистикасы азаматтардың аталған санатын есепке алмайды. Бұл Салық пен Кәсіпкерлік, Әлеуметтік кодекстер арасында құқықтық қақтығыс тудырады. Дәл осы мәселе Жобалық кеңсенің қатысушыларына талқылауға шығарылды.
Жаңа Салық кодексіне сәйкес, өзін-өзі жұмыспен қамтығандар үшін арнаулы салық режімін жеке кәсіпкер ретінде тіркелмеген, рұқсат етілген тізбеге сай қызметті жүзеге асыратын, жалдамалы жұмыскерлердің еңбегін пайдаланбайтын және айына 300 АЕК-тен аспайтын табыс алатын жеке тұлғалар қолдана алады. Осы режім аясында тек әлеуметтік төлем төленеді, ол бар-жоғы – 4%.
Жаңа режім қазірдің өзінде сұраныстың жоғары деңгейін көрсетіп отыр. Мемлекеттік кірістер комитетінің дерегінше, жыл басынан бері 688,8 мың өзін-өзі жұмыспен қамтушы тіркелген. Оның ішінде 597 мың адам (87%) цифрлық платформалар (Яндекс, Enrive, Wolt және басқалар) арқылы жұмыс істесе, 91,5 мың адам (13%) қызметін өз бетінше жүзеге асырады.
Бұл ретте 84,2 мың өзін-өзі жұмыспен қамтығандар бұрын жеке кәсіпкер болған. Ал 546,4 мың адам бұрын кәсіпкер ретінде тіркеуде болмаған. Осылайша, жарты миллионнан астам азамат алғаш рет ресми жұмыспен қамту секторы мен салық жүйесіне кірді.
Сонымен қатар отырысқа қатысушылар бұдан әрі талқылау өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың құқықтық мәртебесін анықтауды талап ететінін атап өтті. Өзін-өзі жұмыспен қамту экономикалық қызметтің дербес нысаны, кәсіпкерлікке көшудің аралық кезеңі немесе жұмыспен қамтудың ерекше санаты екендігін анықтау қажет. Кәсіпкерлік және Әлеуметтік кодекстердегі одан әрі реттеу осыған байланысты болмақ.
Отырыс барысында Ұлттық экономика министрлігі ЕАЭО елдерінің тәжірибесіне шолу жасады. Беларусь пен Өзбекстанда өзін-өзі жұмыспен қамтығандар жұмысшыларды жалдай алмайды. Бұл ретте Өзбекстанда олар кәсіпкерлік субъектілеріне жатпайды. Арменияда микрокәсіпкерлік режімі бар. Ресейде кәсіптік табыс салығын қолданатын жеке тұлғалар шағын және орта кәсіпкерлік жүйесіне енгізілген. Дегенмен салық заңнамасында «өзін-өзі жұмыспен қамтушы» термині қолданылмайды.
Талқылау қорытындысында Әлеуметтік және Кәсіпкерлік кодекстерде өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың мәртебесін бекітуге қатысты өзгерістерді ағымдағы түзетулер пакетіне қоспау туралы шешім қабылданды. Бұл мәселені қарауға келесі жылы жаңа режімді қолдану тәжірибесі қалыптасып, оның жұмыс нәтижелері жинақталған кезде оралу жоспарланып отыр.
Сондай-ақ отырысқа қатысушылар өнімді бөлу туралы келісімдер негізінде жұмыс істейтін жер қойнауын пайдаланушылар үшін электр энергиясының теңгерімдеуші нарығындағы операцияларға салық салу мәселесін қарады.
2023 жылғы 1 шілдеден бастап елімізде электр энергиясының теңгерімдеуші нарығы сағаттық есепке алумен нақты уақыт режімінде жұмыс істейді. Электр энергиясының жоспарлы және нақты көлемі арасындағы ауытқулар бойынша барлық есептеулер «Қазақстандық электр энергиясы мен қуаты нарығы операторы» АҚ арқылы жүзеге асырылады.
Сонымен қатар қолданыстағы тәртіпке сәйкес, өнімді бөлу туралы келісімдермен жұмыс істейтін жер қойнауын пайдаланушылар кейбір жағдайларда теріс теңгерімсіздік көлемі электр энергиясын сатып алуға кеткен шығыннан асып кеткенде өтемақы ала алмайды. Осыған байланысты жиынға қатысушылар бұл мәселені заңнамалық деңгейде қосымша реттеу қажет екенін айтты.
