Аптадағы сұхбат | Интервью недели

Асқар САБДИН, Діни экстремизмге қарсы орталықтың директоры: «Радикализмге қарсы күрес белгілі бір деңгейде жүйеге түсті»   

– Асқар  Қалижанұлы, сізді қазір Қазақстан, қала берді алыс-жақын шет елдердің бәрі «Нұр-Мүбәрак» университеті жанындағы Діни экстремизмге қарсы орталықтың директоры ретінде ғана емес,  Қазақстандағы дерадикализм бойынша жетекші сарапшы ретінде таниды. Сол себепті бүгінгі таңда бұл бағыттағы әлемдік тәжірибе қандай болып отырғанынан аз-кем мағұлмат бере кетсеңіз.

– Теологиялық тұрғыдан келетін болсақ, біраз елдер түрлі әдістерді қолданып жүр. Ол дерадикализацияның «Ақылды әдістері» («Умные методы») деп аталады.

Осы ретте әлемдегі ең белсенді мемлекеттердің кейбірлерін мысал ретінде атап өтейін. Біріккен Араб Әмірліктерінде (БАӘ) «Хидая» және «Сауап» деген 2 орталық бар. Сауд Арабиясында Ішкі істер министрлігі ашқан «Марказ мунасаха» деген орталық жұмыс істейді. Түркияда «Инсан гелиштирме» адамды дамыту немесе «Маниви дестек» деген бағдарламалары бар. Ол рухани көмек деген мағынаны білдіреді. Олар радикалдарды ауру деп есептеп, соларға рухани тұрғыдан көмек береді. Англияда «Стрит» деген бағдарлама іске қосылған. Биыл бағдарламаны жазған Абдулхақ Бэйкер деген маман Қазақстанда семинар өткізді.

АҚШ көбіне бейнеролик түсіру арқылы оңалту жұмыстарын жүргізеді. Олардың мамандары да біздің елге келіп, өз тәжірибесімен бөлісті. Сол сияқты Пәкістан, Филиппин, Индонезия елдерінің де өз бағдарламалар бар.

  • Олардың нәтижелері қандай?

– Жалпы айтқанда, «ақылды әдістерді» қолданатын бағдарламалардың нәтижелісі де, нәтижесіз болғандары да бар. Мысалы, Франция елі одан бас тартты. Алайда, дерадикализация деген ұғымның бүкіл шарттары мен  анықтамалары белгілі болды деп айтуға әлі ерте. Былай айтқанда, толық емес. Барлығы эксперимент түрінде болып жатыр. Әрбір елдің өзіндік әдістемелік құралдары бар. Сол құралдар бойынша радикалдармен жұмыс жасайды.

Біздің елде радикалдарды иландыру арқылы оңалтудың мен білетін 4 әдісі бар. Атап айтқанда, Қарағанды облысының теолог мамандары жазған әдістемелік құралдар, Шығыс Қазақстан облысының тәжірибесі, менің жеке өзім жазған әдістемелік құралым бар және соңғысы Астанадағы оңалту орталығының жазған әдістемелік құралдары.

  • Қазақстандық 4 әдістеменің бір-бірінен қандай айырмашылығы бар?

– Қазақстандық әдістеме құралдарының біреуі салт-дәстүр тұрғысында, екіншісі исламтану тұрғысынан, үшіншісі жиһадизм және такфиризмге қарсы үгіт-насихат жүргізу арқылы, төртіншісі ақида тұрғысынан жазылды. Қазір олардың бәрі де қолданыста жүр және өзіндік нәтижесі де жоқ емес.

– Халықаралық ынтымақтастық қалай жүріп жатыр?

– Ол жағын заңгерлерден сұраған жөн шығар. Мен сізге теологиялық тұрғыдан қай елдерде қандай бағыттағы бағдарламалар бар екенін ғана айтып бере аламын.

Дәл қазір БАӘ діни радикализмге қарсы діни диалог орнауы керек деген ұранмен әлемдік деңгейде жұмыс жасап жатыр. Тіпті, 2-3 ай бұрын Әл-Азхар университетінің ректоры мен Рим папасын Абу-Дабиге алып келді. Сол жерде оларды кездестіріп, жалпы төзімділікті насихаттау диалогын жасады. Былай айтқанда, олардың ұстанымы бойынша қандай бағытта болса да радикализмнің орнын диалог алу керек деген ұғым бар. Бұл бағытта арнайы бірнеше зерттеу орталығын да ашты.

– Қазақстан да діни диалог тұрғысынан әлемдік дәне дәстүрлі дін көшбасшыларының съезін өткізіп жүр. Олар қаншалықты деңгейде нәтижелі болуда?

– Әлемдік және дәстүрлі дін көшбасшыларының бұған дейін 6 съезі  өтті. Былай айтқанда, қарапайым діндарларға диалогтың насихаты ғой.  Бұл да бір төзімділікті насихаттаудың үлгісі. Бұдан адамдар үлгі алуы мүмкін. Ғұламалар отыр, неге бізге де бір үстел басында отырмасқа, сөйлеспеске деген ой адамдарды оятып жатыр да деп ойлаймын.

  • Мамандардың біліктілігіне қандай баға беруге болады?

– Оған баға беретін мен емес. Оны өкілетті органдар айтсын. Жеке пікірім біз теория тұрғысынан емес, тәжірибе тұрғысынан өте жоғары деңгейдеміз. Өткенде Нұр-Сұлтан қаласында өткен саясаттанушылардың бір жиналысында болдым. Сонда Ресейден келген Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтының маманы «Бізде қайтарылған кісілермен дәл сіздердегідей идеологиялық, психологиялық тұрғыдан жұмыс жасап жатқан ешкім жоқ. Құқық қорғау органдары өздері ғана жұмыс жасайды. Сіздердегідей гумандық тәсіл бізде жоқ» деген пікір айтты.

Тәжірибелік практикада біз көптеген елдерден алдамыз. Тіпті, бізден кейбір елдер үлгі алып жатыр. Мысалы, тероризмге, экстремизмге қарсы  күресте. Оны өзім де көріп жүрмін. Қазақстандық сарапшы ретінде өзім де Ресейге Орынбор облысының бүкіл имамдарына семинар өткіздім. Мен сияқты мамандар бізде көп қой. Барлығы жан-жаққа шығып, түрлі аудиторияға сабақ беріп, лекция оқып жүр.  Бірақ, практикамызды теория ретінде жазуға көпшілігіміздің уақытымыз болмай жатады. Сол себепті теориялық тұрғыдан аса ілгерілеп дамып кеттік дей алмаймын.

– Сирияда ДАИШ құрамында болғандарды елге қайтарып, бейбіт өмірге бейімдеудің керегі не, олар бәрібір түзелмейді ғой дейтіндер өз арамызда аз емес. Бұл туралы ойыңызды біле кетсек?

– Ондай үмітсіздікке баруға болмайды. Мен сізге айтайын, тарихта мұндай мысалдар көп. Мәселен, кезінде ДАИШ құрамында болған адамдармен біздің мамандарымыз кездесіп, қаншама жұмыстар жасап жүр. Солардың бірімен өзім де 10 рет кездескен соң, ол «болды, мен өзімнің адасқанымды жариялаймын, өкінетінімді айтып, бейне сұхбат беремін. Жамағат мені тыңдасын, танитындар бар шығар. Басқаларға сабақ болсын», – деді. Қазір оның жасы 55-те. Ол кісі де атыс-шабыстың ішінде болып келді, бірақ қазір «адасып, Сирияға кеткеніме өкінем, түзелем, дұрыс жолға түсем» деп жатыр. Ондай адамдар бізде жетеді. Олардың барлығымен біз сұхбатымызды бейнетаспаға түсіре алмаймыз. Оған мүмкіндік те жоқ.

  • Жұртшылық арасында діни радикализм тұрғысынан түрме

қылмыскерлерді түзеудің орнына, бұзып жатыр деген пікір айтылып  жатады. Ол қаншалықты рас?

– Ол қазір дұрысталды. 2012 жылға дейін ондай жағдай бізде болды. Себебі, халықаралық ұйымдардың ұсынысымен бүкіл түрмелерде мешіт 2011 жылға дейін ашылды. Ал, ондағы имам қылмыскерлердің ішінен тағайындалды. Адам өлтірген, зорлық-зомбылық жасаған адам мінберге шығып уағыз жүргізіп, насихат айтты. Оның дұрыс жүріңдер деп уағыз айтуға қақысы жоқ. Біз оны мінберге шығарып қойдық. Ол мінберден ресми түрде теріс ағымдарды насихаттады. Кейін ол өзінің кері әсерін берді.

– Не істеу керек еді?

– Сырттан кәдімгідей аттестациядан өткен, діни білімі бар адамды алып келіп, намазды солар өткізетіндей ету керек еді.  Бізде мешіт ашып, «сен имам боласың» деп ішінен бір қылмыскерді сайлады. Қазір түрмелерде бірде-бір мешіт жоқ. Бірақ, дін адамдары онда міндетті түрде аптасына 2 рет барады.

Егер бәрі дер кезінде жасалғанда, түрмелер діни радикализмнің бір ошағы емес, керісінше тәрбиелеу орны болар еді. Оны біз кеш түсіндік. Дәл қазір сол мекемелердің барлығында теологиялық қызмет деген бар. Еліміздегі түрлі жоғары оқу орнын бітірген арнайы мамандар жұмыс жасайды. Біз де оларға семинар оқимыз, дәріс жүргіземіз. Сотталғандармен де жиі кездесеміз. Жалпы, радикализмге қарсы күрес белгілі бір деңгейде жүйеге түсті деуге болады.

  • Әңгімеңізге рахмет.

 

Сұхбаттасқан Ерлік ЕРЖАНҰЛЫ,

«Заң газеті»

Комментарий