Аптадағы сұхбат | Интервью недели

Данияр ҚЫРЫҚБАЕВ, «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы Алматы қаласы бойынша филиалының директоры:«Мем­лекеттік қызметтердің оңай әрі тез көрсетілуіне ­мүд­де­ліміз»

 – Данияр Батанұлы, халыққа көрсетілетін мемлекеттік қызметтерді бір орталықтандыру бағытында қол жеткен жетістіктер қайсы?

– Халықтың құжат мәселесін реттейтін орталықтардың ашылуы – үлкен құбылыс болды. Азаматтар бұрын бір анықтама алу үшін бітпейтін кезек пен түрлі кабинеттерге алтын уақытын сарп етсе, қазір «Халыққа қызмет көрсету орталығы» арқылы барлық  құжатын демде реттей алады. Көпшілік «бір терезе» деп атаған бұл мекеме оңтайландырылып, алғаш құрылғанда 25 мемлекеттік қызмет түрін көрсеткен орталықтар бүгінде 752 қызмет түрін көрсететін үлкен мемлекеттік корпорацияға айналды. Яғни, Канададағы Canada Service және Австралиядағы Centrelink үлгісі бойынша мемлекеттік қызметтердің бірыңғай провайдеріне айналатын «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы құрылды.

         2016 жылдың сәуірінен жұмысын бастаған «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы төрт мемлекеттік кәсіпорындарды біріктірді. Олар Халыққа қызмет көрсету орталығы, Жер кадастры ғылыми-өндірістік орталығы, Жылжымайтын мүлік орталығы және Мемлекеттік зейнетақы төлеу орталығы. Бірыңғай құрылым республика бойынша 21 мыңнан астам қызметкерлерді біріктірді. Азаматтар көптеген қызметтерді ХҚО-ға келмей, үйде отырып-ақ алатын деңгейге жетті. Азаматтар үшін сапа, жайлылық және барынша оңайлату мемлекеттік корпорацияны дамытудағы басты басымдықтардың бірі.

         Жалпы, мемлекеттік қызметтерге келсек, «Электронды үкімет» бағдарламасындағы халық арасында үлкен сұранысқа ие қызмет түрлері, соның ішінде көптеген  анықтамалар автоматтандырылды. Бүгінде реестрдегі 752 мемлекеттік қызметтің 621-і, яғни 83 пайызы электрондық форматта қолжетімді. Электронды қызмет көрсеткіші 2020 жылы 90 пайызға жетеді деп болжап отырмыз.

         – Қазір кең көлемде қолға алынып жатқан цифрландыру ісінің бұл саладағы үлесі қай деңгейде?

        – Әрине, бұл бағытта мемлекеттік қызметтерді ұсынудың жаңа нұсқасы болып табылатын цифрлық ХҚО-лар ашу, өмірлік қажетті мемлекеттік қызметтерді проактивті тәсілмен ұсыну, композиттік қызметтер және басқа көптеген жұмыстар қолға алынып жатыр. Өйткені, халық үшін мем­лекеттік қызметтердің барынша оңай әрі тез көрсетілуіне ­мүд­де­ліміз.

         Цифрлық ХҚО-рын ашу мемлекеттік корпорацияның маңызды стратегиялық бағыттарының бірі. Мұндағы мақсат азаматтар мен бизнеске цифрлық нұсқада қызмет көрсету. Мұнда азаматтар өз бетінше қоғамдық қолжетімділік орындары, өзіне-өзі қызмет көрсету секторлары және арнайы стенд-павильондарындағы планшеттер арқылы электрондық өтініштер береді. Осыған мысал ретінде Алматы қаласындағы Алмалы аудандық ХҚО-ны айтуымызға болады. Бөлім бір реттік SMS құпия сөзін пайдалану арқылы немесе жеке куәлікпен электрондық қызметтерді алуға арналған 37 орындық цифрлық қызметтер секторымен, сонымен қатар 4 қоғамдық қол жеткізу пунктімен жабдықталған. Қызмет алушылардың мемлекеттік органдардың бірінші басшыларына бейне-байланыс жүйесінде өтініш беруіне арналған кабина, онлайн бейне-кеңестер алуына арналған бұрыш бар.

– Проактивті тәсіл, композиттік қызмет деп қалдыңыз. Оқырманға түсінікті болу үшін оларды тарқатыңқырап айтсаңыз…

– Мемлекеттік қызметтерді проактивті тәсілмен ұсыну «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы аясында іске қосылған сервистердің бірі. «Проактивті формат» қағидаты бойынша, азамат қызмет алуға жүгінбейді, мұнда мемлекет телефон арқылы мемлекеттік қызметті алуды ұсынады.

Проактивті форматтағы алғашқы қызмет – бала тууға байланысты мемлекеттік қызметтерді проактивті тәсілмен ұсыну қызметі болды. Бұл жобаға сәйкес, жаңа балалы болған ата-анаға туу туралы куәлік алу үшін баланың аты-жөнін, жәрдемақы тағайындау үшін шот нөмірін және бала­бақшаға кезекке қою үшін мекен­жайын көрсету ұсынысымен автоматты түрде SMS-хабарлама келеді. Нәтижесінде, өтініш беруші ХҚО-ға дайын құжаттарды алып кету үшін ғана барады немесе үйге жеткізу қызметіне тапсырыс бере алады. Жоба іске қосылғалы бері республика бойынша 69 мың баланың құжаты осы онлайн әдіспен рәсімделді. Алдағы уақытта тағы бірқатар мемлекеттік қызметтерді проактивті форматқа көшіру көзделген.

         Ал, композиттік қызмет дегеніміз, бұл мемлекеттік корпорацияның фронт-офистеріне бармай-ақ бірнеше қызметті бірден алу мүмкіндігі. Біз бұрын «бір терезе» десек, енді «бір өтініш» қағидатына қадам бастық. Корпорация құрылғалы 105 мем­лекеттік қызмет түрі оң­тай­ланды­рылды, 117-сі мүлде алы­нып тасталды. Кейбір қызметтер бойынша талап етілетін құжаттар саны мен қызмет көрсету мерзімі қысқартылды, еш ақпараттық мән-маңызы жоқ қызметтер жойылды. Бұл композиттік қызмет түрі азаматтар үшін уақыт үнем­деу жағынан ғана емес, қаржылық тұр­ғыдан да тиімді. Мысалы, жер учаскесіне қатысты төрт түрлі қызмет «Мемлекеттік жер кадастрының мәліметтерін беру» деген атаумен бір мемлекеттік электрон­дық қызметке тоғыстырылды.

         – Бүгінгі таңда қағазбастылықты азайту қызмет сапасын арттырудың бір жолы ретінде қарастырылып отыр. Бұл бағытта нендей шаралар атқарылды?

– Бұл мақсатта «Анықтамасыз қызмет» сервисі іске қосылғанын айта кету керек. Аталмыш сервис қағазбастылықтан құтқарады деген сенім бар. Ол бойынша, енді азаматтар мемлекеттік органдарға мекенжай анықтамасын, сондай-ақ жылжымайтын мүлікке тіркелген құқықтар және жылжымайтын мүліктің болуы/болмауы туралы анықтамаларды қағаз жүзінде апаруға міндетті емес. Электрондық үкімет порталында  «Анықтамасыз қызмет» – «Paper free» сервисі іске қосылған. Пилоттық жобаға сәйкес, SMS-хабарлама арқылы қызмет алушының рұқсаты расталған жағдайда үшінші тұлғаларға ақпараттық анықтамалар ұсынуға мүмкіндік береді. Paper free – қызмет алушының рұқсаты расталған жағдайда Мемлекеттік органдар мен жеке ұйымдарға Элек­трондық үкімет арқылы анықтама беру қызметі. Бұл қызмет түрі ХҚО қыз­меткерлерінің қатысуынсыз өтеді. Ал, азаматтар жеке мәліметтерін беру-бермеу жөнінде шешімді өздері қабылдап, SMS-хабарлама арқылы жауап береді. Айта кетейік, бұл сервисті қолдану үшін мобильді азаматтар базасына тіркеліп, «Анықтамасыз қызмет» механизіміне сәйкес мүдделі тұлға электрондық үкімет порталында авторизациядан өтуі тиіс.

– Ал, азаматтардың жеке мәліметтерінің қорғалуына қаншалықты мән берілген?

         – Бұл ретте «Жеке мәліметтерді бұғаттау» сервисі іске қосылып отыр. Жеке мәліметтердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін азаматтар өзі туралы жеке ақпаратты толықтай бақылай алатын бұл жоба биылғы жылдың жемісі десек болады. Басқаша айтқанда, тіпті ХҚО қызметкері де жеке мәліметтерді көре алмайды, операторлар қандай бір жеке мәліметтерге қол жеткізу үшін азаматтардың СМС рұқсатын алуы тиіс.

         Аталмыш жоба екі кезең бойынша жүзеге асырылады. Алғашқы кезеңде электрондық үкімет порталындағы жеке кабинетінде мәліметтерге қолжетімділікке тыйым салу функциясы іске қосылады. Әрбір портал қолданушылары осы функция арқылы өзінің жеке мәліметтеріне қолжетімділікті қоса алады және жауып тастай алады. Бұл орайда тыйым салу функицясы тек жеке кабинет арқылы ғана жасалады.

Екінші кезең – жеке мәліметтерге қолжетімділікті жабу функциясын өшіру үшін СМС сервисті іске қосу. Яғни, егер қолжетімділік бұғатталған болса, азаматтың ЖСН-нын жүйеге енгізген кезде ХҚО операторы қолжетімділікті ашу туралы СМС-хабарлама алады. Көрсетілетін қызметті алушыдан СМС-рұқсатын алған жағдайда ғана фронт-офис жұмыскері қандай да бір мемлекеттік қызметті көрсете алады.

         Сондай-ақ, EgovKzBot телеграмм-боты арқылы да мемлекеттік қызметтерді алуға мүмкіндік бар. Бот арқылы өзіңізге жақын жерде орналасқан ХҚО туралы біліп, сондай-ақ бала тууға байланысты проактивті қызметтерді ала аласыз. Ол үшін «Мобильді азаматтар базасына» тіркелу қажет, яғни eGov.kz порталындағы жеке кабинетте телефон нөміріңізді ЖСН-ге бекітіп, өз гаджетіңіздегі Telegram мессенджерінде ботты іске қосу керек. Бүгінгі таңда 3 мыңнан астам балаға осы телеграм-бот арқылы туу туралы куәлік рәсімделіп, мың жарымдай сәби балабақша кезегіне қойылып, бес жүзден астам ана жәрдемақыларын рәсімдеген.

         – Жаңа технологияны енгізу мемлекеттік қызмет алуда тағы қандай тың мүмкіндіктер беріп отыр?

         – Өткен жылы биометриялық параметрлер негізінде мемлекеттік қызметтерді алуға мүмкіндік беретін пилоттық жоба іске қосылды. Енді қызмет алушылар ХҚО-лар мен электрондық үкімет порталында төлқұжат пен ЭЦҚ-ны пайдаланбай-ақ, саусақ ізі және бет-бейнесін сканерлеу арқылы тұлғасын растай алады.

         Биометриялық сәйкестендіру әдісін енгізу – бөтен адамдардың құжаты негізінде сәйкестендіру қаупін жоя отырып, қазақстандықтардың мемлекеттік қызметті сапалы алуларына жол ашады. Бұл үшін қызмет алушыларды биометриялық мәліметтер базасында тіркеу – ерікті түрде жүргізіледі. Азаматтар тиісті рәсімдерден кейін ғана саусақ пен бет-жүзі деректері негізінде мемлекеттік қызметтерді ала алады. Әзірге саусақ ізі мен бет-бейне деректерін Алматы қаласындағы Бостандық ауданының ХҚО-да қалдыруға болады. Арнайы терминалға саусағын басқан қазақстандықтар осылайша 50-ден астам анықтаманы ала алатын болады. Бүгінде республика бойынша 6500-ден астам азамат ерікті түрде осы базаға биометриялық мәлі­метін қалдырған. Бұл биометрия әдісін болашақта қаржы, қауіпсіздік, коммерциялық қызметтер саласында қолдануға болады.

         – Автокөлік иелері үшін де қолайлы қызмет іске қосылғанынан хабардармыз. Дегенмен, өз аузыңыздан толығырақ естісек.  

         – Иә, айтып отырғаныңыз «Электрондық үкімет» порталында көліктерді тіркеу және көлік жүргізушісі куәлігін алмастыру қызметтері бойынша сервистердің іске қосылуы ғой. Бұл сервис бойынша тиісті құжаттар бір сағат ішінде рәсімделеді.

         Жүргізуші куәлігін онлайн тәртіпте ауыстыру үшін электрондық-цифрлық қолтаңба (ЭСҚ) қажет. Қызмет алушы еgov.kz порталында авторизациядан өткеннен кейін электрондық өтінішті толтырып, ЭСҚ-мен қол қоюы тиіс. Өтінішпен қоса фотосурет пен қойған қолының скан-суретін де жолдап, сондай-ақ 1,25 АЕК көлемінде мемлекеттік баж салығын төлеуі керек. Қызметті онлайн тәртіпте рәсімдегеннен кейін жеке кабинеттегі «Қызметтерді алу тарихы» бөлімінен толтырылған электрондық өтінішті және «Қызметтерді төлеу тарихы» бөлімінен мемлекеттік баж салығын төлеу туралы электрондық чекті басып шығару керек. Сосын дайын құжатты алып кету үшін тұрғылықты жерде орналасқан мамандандырылған ХҚО-ға бара беруіңізге болады. Өзіңізбен бірге қағазға басып шығарылған өтініш пен чекті, ауыстыратын жүргізуші куәлігін, жеке басыңызды куәландыратын құжат, психиатрлық және наркологиялық диспансерден анықтама, 083-нысандағы медициналық анықтаманы апаруыңыз қажет.

         Сосын, көлік құралын да онлайн тіркеуге болады. Бұған дейін көлікті сатушы мен сатып алушы өтінім беру үшін бір уақытта «Азаматтарға арналған үкіметтің» фронт-офисіне барып, қажетті құжаттарды тапсыруы тиіс еді. Енді азаматтар өтінімді үйден шықпай-ақ, онлайн тәртіпте жолдай алады. Ол үшін egov.kz порталында авторизациядан өтіп, сатылатын көлік жайлы ақпаратты енгізіп, айыппұлдар мен салық төлемдерін, техникалық жағдайын тексеруге сұраныс жолдау керек. Егер қарыздар болса, электрондық портал арқылы өтеуге болады. Мұнан кейін автокөлікті сатып алушы азамат электрондық үкімет порталындағы жеке кабинеті арқылы сатушы қалдырған өтініммен танысып, айыппұлдарды тексергеннен кейін нөмір белгісіне, көлік құралын тіркеуге және тіркеу туралы куәлікке төлем жасай алады. Сатып алушы өзінің ЭЦҚ-мен смарт-келісімді растаған соң, мамандандырылған ХҚО-ға нөмір белгісін алып кету үшін ғана келеді. Сондай-ақ нөмірді үйге жеткізу қызметіне де тапсырыс беруге болады.

         Өткен жылғы мамыр айынан бастап ҚР ІІМ автокөлікті тіркеу кезіндегі салыстыруды алып тастаған болатын. Енді есептен шығару немесе көлікті тіркеу кезінде нөмірлік агрегатты тексертудің қажеті жоқ. Мұндай талап тек көлікті алғашқы рет тіркегенде қойылады.

         Сонымен қатар, жүргізуші куәлігінің мерзімі өткенге дейін ауыстырудың немесе жоғалтып алған жағдайда медициналық тексерістен өтудің және психиатр, наркологтан анықтама әкелудің қажеті жоқ.

         – Көлік иелері бұл жаңашылдықты пайдаланып жүр ме?           

– Әлбетте. Дегенмен, көбіне халық үйреніп қалған әдетінше мамандандырылған ХҚО-ға барғанды жөн санайды. Алматыда алғашқы мамандандырылған ХҚО ашылғалы бері 5 жылдың ішінде автокөлік иелеріне көрсетілетін қызмет көлемі бес есе артқан. Қала шекарасының кеңеюіне байланысты Алматы қаласы халқының саны бір жарым есе өсті. Сондай-ақ, мемлекеттік тіркеу нөмірін беру бойынша экстерриториалды қағидасы енгізілгеннен кейін, көлік саны арта түсті. Тіркелетін транспорттың 50 пайызын өзге қалалардан келген қызмет алушылар рәсімдейді. Олардың 80 пайызы – Алматы, 20 пайызы – Түркістан және Жамбыл облыстарының тұрғындары. Бұл Саялы шағын ауданы мен Майлин к-сі 85 мекенжайда орналасқан мамандандырылған ХҚО-ның жүктемесін көбейтті. Сол себепті, Алматыда тағы да Мамандандырылған ХҚО ашу қажеттігі туындаған-ды. Бүгінде қалада 5 МХҚО жұмыс істейді.

         Жаңадан ашылған мамандандырылған ХҚО-ларда көрсетілетін мемлекеттік қызмет сапасын мониторингтен өткізу мақсатында ахуал орталығына қосылған бейнебақылау камералары орнатылғанын айта кетейік. 

– Ал, мүмкіндігі шектеулі азаматтар бұл игіліктерден тыс қалып жатқан жоқ па?    

         – «Азаматтарға арналған Үкімет» мемлекеттік корпорациясы мүмкіндігі шектеулі азаматтарға мемлекеттік қызметтер көрсетуге көп көңіл бөледі, әсіресе қол жетімділікті жақсартады. Осылайша, корпорацияның алдыңғы кеңселерінде мүмкіндігі шектеулі азаматтарға арналған пандустар мен шақыру түймелері, Брайль мәтіні бар ақпараттық белгілер, көру қабілеті нашар адамдарға арналған тактильді  жолдар орнатылған.

Мүмкіндіктері шектеулі адамдарға әлеуметтік қолдау көрсету жөніндегі жұмысымыздың маңызы зор. Бұл пандустарға, инфрақұрылымға ғана емес, сондай-ақ жұмыс орындарын қамтамасыз етуге де қатысты. Алматы қаласының ХҚКО-да мүмкіндігі шектеулі 41 қызметкер жұмыс істейді. Жұмысқа қабылдауда да оларға жеңілдіктер қарастырылған. Есту, сөйлеу қабілеті шектеулі жандарға онлайн сурдоаударма қызметі көрсетіледі. Ымдау тілінің білікті маманы нақты уақыт режимінде арнайы қосарлы монитормен ымдау тіліне аудару арқылы түсіндіруді қамтамасыз етеді. Ал, 1-2 топтағы мүмкіндігі шектеулі азаматтардың үйіне барып қызмет көрсетіледі.  Ол үшін 1414 нөміріне қоңырау шалып, өтінім қалдыруы тиіс.

         – Кәсіпкерлікке қолайлы жағдай туғызу бүгінде мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі. Ендеше, кәсіпкерлердің де алатын мемлекеттік қызметтері аз емес. Оларға қаншалықты жағдай жасалуда?

– Бұл ретте, шағын және орта кәсіпорындарды тіркеу үшін ақыны алып тастау, тіркеу мерзімін қысқарту және компания мөрін пайдалану туралы талапты жою арқылы кәсіпорындарды тіркеу рәсімдері жеңілдетілді. Ол, сондай-ақ сатушының және сатып алушының нотариалды куәландырған тіркеу құжаттарын  техникалық төлқұжат алу туралы талапты алып тастау арқылы мүлікті беруді жеңілдетті.

ХҚКО барлық азамат үшін бірдей қолжетімділікті қамтамасыз етуді, бір жерде әртүрлі органдардан құжаттарды дайындау қызметтерін алу мүмкіндігін, сондай-ақ құжаттарды орындаушылар мен азаматтардың арасында тікелей байланысты болдырмауды мақсат етеді. Осы жылы кәсіпкерлерге қатысты «бір өтініш» қағидаты іске қосылды. Ол бойынша Қазақстанда бизнесті www.egov.kz арқылы жылдам әрі оңай ашуға болады. Электрондық үкімет порталында кәсіпкерлердің игілігі үшін «Банктік шот ашуды және қызметкерді еңбек (қызметтік) міндеттерін атқарған кезінде жазатайым жағдайлардан міндетті сақтандыруды ескере отырып, заңды тұлғаны тіркеу» композиттік қызметі іске қосылды. Енді жеке ісін ашқысы келетін азаматтар үш қызметті бірден ала алады: заңды тұлғаны тіркеу, банктік шот ашу және сақтандыру туралы келісім-шарт жасау. Бұл мемлекеттік қызмет көрсету барысында «бір өтініш» қағидатын қолданудың үлгісі болып табылады.

         – Әңгімеңізге рахмет.

 

Сұхбаттасқан Сәкен ОРЫНБАСАРҰЛЫ,

«Заң газеті»

Комментарий