Аптадағы сұхбат | Интервью неделиЖаңалықтар | Новости

Сайын БОРБАСОВ, саясаттану ғылымының докторы: ««ОТБАСЫНЫҢ ҚҰЛДЫРАУЫ ӘЛЕУМЕТТІК ТЕҢДІКТІ ӘЛСІРЕТТІ»

– БҰҰ жүйесіндегі елдерде 20 ақпан – Бүкіләлемдік әлеуметтік еркіндік күні ретінде атап өтіледі. Әлеуметтік еркіндікті қарапайым тілмен қалай түсіндірер едіңіз?
– Жалпы, еркіндік деген үлкен ұғым. Бұл өз ішінде экономикалық, саяси, әлеуметтік, құқықтық, рухани, көзқарас, жыныстық, діни және тағы басқа деп жіктеле береді. Ал әлеуметтік еркіндікке келетін болсақ, ол нақты еркіндік. Ол отбасының қорғалуы, адамның дұрыс өмір сүруі. Мұның барлығы заңмен реттелген дүние болу керек. Әлеуметтік еркіндік – менің ойымша, қандай қоғамда адамның отбасына жақсы жағдай жасалса, сол қоғамда әлеуметтік еркіндік бар. Отбасы – ең қасиетті нәрсе. Отбасының татулығы, тыныштығы, оның бір-біріне деген сыйластығы ықылым заманнан келе жатқан құндылықтар. Шәкәрім Құдайбердіұлы айтқандай отбасың жақсы болса, тыныштық болса, сыйластық болса, ырыздық болса, береке-бірлік болса бұл шын бақтың айнасы. Адам отбасында тыныштық болса ғана бақытты.
– Отбасы еркіндігі сөз болған кезде отбасы құндылығының бұзылуы туралы айта кеткен жөн шығар?
– Әлеуметтік құндылық, әлеуметтік теңдік, әлеуметтік әділеттілік бұл саяси құрылысқа, саяси жүйеге байланысты.
Қоғамда жеке тұрған ешқандай сала жоқ. Адамның организмі бір-бірімен қалай байланысты болса, қоғам да сондай байланыста. Яғни әлеуметтік теңдік саяси теңдікке байланысты. Қоғамның саяси жаңаруы құқықтық мемлекеттің қалыптасуына байланысты. Не бұзылды? Біріншіден, қоғамда ғасырлар бойы қалыптасып келе жатқан атаның балаға, баланың атаға, ұлдың әкеге, қыздың шешеге деген сыйластық принциптерін қоғам бұза бастады. Оны біз қайдан көреміз? Біздің қоғам – таптық қоғам. Ол қарап отырсаң баланы әкесіне, төмендегілерді жоғарыдағыларға қарсы қойды. Осы таптық қайшылық заң деген принципті бұзды. Халықты діннен аулақтатып әкетті. Екіншіден, әйелдер еркектермен бірдей дейтін феминистік қоғам әйел теңдігін тым асырып жіберді. Осындай жағдайлар дәстүрлі отбасылық қатынастарды бұзды. Соның нәтижесінде, қазір ажырасу өте көп. Мысалы, Қазақстанда 100 неке болса, соның 40-ы айырылысумен аяқталады. Бұл деген үлкен трагедия ғой. Яғни 100 бала туса соның 40-ы не әкесіз, не шешесіз тәрбиеленеді. Отбасылық құндылықтардың бұзылуы өте күрделі құбылыс. Біз отбасының ең басты құндылық екенін түсініп, әрқайсысымыз өз отбасымызды сақтауға тырысуымыз керек.
– Тағы не істеу керек?
– Біріншіден, біз екітілділік, үштілділік дегеннен бас тартып, алдыңғы орынға қазақ тілін шығаруымыз керек. Қазақша тәрбиеленген, қазақы салтдәстүрді ұстанған адамдар айырылысуды да, қылмыс жасауды да, үлкенге қарсы шығуды да азайтады, мәдениеті күшейеді. Қазақ тілін алдыңғы орынға шығару басқа тілді меңгермеу деген сөз емес. Бірінші кезекте ана тілді меңгеріп, содан кейін басқа мәдениеттерге көшу. Адамдардың бәрі вундеркинд
емес қой. Бірден үш мәдениетті, үш тілді меңгеріп кететін. Менің ойымша 100 адамның бесеуі ғана үш тілді
меңгеріп алып кетеді. Қалған 95-і бір тілді меңгеріп барып басқа тілдерге шығады. Сондықтан қазақ тілін әбден меңгергеннен кейін ғана басқа тілдерді қосымша оқыта бастауымыз керек. Ол бұған дейін де қаншама рет айтылғанмен, істелмей келе жатыр. Қарасаң отбасы теңдігі тілдік саясатқа байланысты боп тұр. Екінші – қазір жастардың арасында діни сеніммен байланыстырып сақал қоятындары көбейді. Қазақта бұрын 40-тан аспаған адамдар сақал қоймаған. Оларды қырма сақал деп атаған. Сақалын қырып тастап, мұртын ғана қойған қазақтың орта жасқа дейінгі азаматтары. Қазір қазақтың жас жігіттері қауғадай сақал қойып алады. Ол біздің дәстүрімізді бұзу. Діни ағымдардың барлығы біздің дәстүрлі рухани құндылықтарымызды құртып жатыр. Олар әкесінің айтқанына емес, діннің догматтарын тыңдағанды жөн көреді. Соның салдарынан талақ дейді де әйелін тастап кететіндер бар. Осындай жағдайда отбасыны күшейтуге бола ма? Үшінші – материалдық аспекті. Бізде 1 шаршы км жерге 7-8 адамнан ғана келеді. Осы кеңістікті игеру үшін кемінде 30-40 млн адам болу керек. Оған жету үшін әлеуметтік саясат отбасына бұрылу керек.
Бұл бағыттағы мемлекеттік және азаматтық қоғам институттары қалай жұмыс жасап жатыр?
– Билік институттары біршама жұмыс істейді. Азаматтық қоғамда да қазір белсенділік артып, түрлі ұйымдар ұйымдастырылып жатыр. Оның барлығына мемлекет қамқорлық жасап, еркін қызмет етуіне мүмкіндік беруі керек. Бізде қандай бір қоғамдық ұйым белсенді бола бастаса, оны аяқтан шалып өсірмейді. Ертең олар билікке қарсы шығады деп ойлайды. Азаматтық қоғам ұйымдары мемлекеттің қолы жетпей жатқан салаларды игеруіне мүмкіндік береді. Мысалы, тігіншілер қоғамы тігудің жаңа тәсілдерін, тігін машиналарын пайдалануды, тігін өндірісін ұйымдастыруды үйретеді. Батыс неге дамып кетіп жатыр. Батыста мемлекеттің қолы жетпей жатқан түрлі салаларды адамдар өздері ұйымдасып көтеріп әкетеді. Осының барлығы қоғамның әлеуметтік дамуына әкеледі.
– Өте ауқатты және тұрмысы жұпыны халықтың әлеуметтік топтар арасындағы алшақтықты қалай азайтуға болады?
– Махатма Гандидің большевиктердің ахилестің өкшесіндей ең әлсіз жері қоғамның бәрін бірдей қылып тастағаны деген сөзі бар екен. Олар ешуақытта теңеспейді. Бай мен кедейдің болуы заңды. Бірақ байлықтың да шегі бар. Байлық аз ғана топтың қолында болмауы керек. Қазақстанда 162 адам ұлттық байлықтың 60 пайыздан астамын иемденіп отыр екен. Оны санап беріп отырған мен емес, Азат Перуашов. Бұл Қазақстан халқының 0,04 пайызы ғана. Бізде халықтың 20 пайызы ғана орта тап. Дамыған елдерде ол 45-60 пайыз.
Конституция бойынша Қазақстан әлеуметтік мемлекет. Заңнаманың орындалуына қандай баға беруге болады?
– Тәуелсіздік алған 30 жылда Қазақстан Парламенті 3 мыңнан астам заң мен нормативтік актілер қабылдапты. Қоғамдық қатынастардың барлық салаларын заңмен реттеуге болады. Бірақ сол заңдар көбіне орындалмайды. Қазақстанның трагедиясы осында. Қазақстан демократиялық, құқықтық, әлеуметтік зайырлы мемлекет деп Конститиуцияның 1-бабында жазылған. Оны саяси жүйе дұрыс орындай алмай жатыр. Қоғамды демократияландыру деңгейі өте төмен. Құқықтық мемлекет болуы енді ғана басталып келе жатыр. Заң біреулерге бар, біреулерге жоқ. Жоғарғы билікте отырған адамдар ойына келгенін істейді. Қандай қылмыс жасаса да төменгі адамдарды заңға тартады да, жоғарғы жақтағылар кейде жазадан сытылып кетіп жатады. Осындай жағдайда
әлеуметтік әділдік принципінің өрескел бұзылуы орын алады. Заңы бұзылған мемлекет құқықтық мемлекет емес. Біз қанша тырмысқанымызбен, заңдар бұзылып жатыр. Әсіресе, бізде саяси саладағы заңдардың бұзылуы өрескел. Өзінің көзқарасын білдірген адамдарды ешуақытта жазалауға болмайды.
– Парламенттің беделін нығайту үшін не істеу керек?
– Парламенттің заңның орындалуын талап етуі әлі де әлсіз. Парламенттің алдында Президент де, Үкімет те жауап беруі керек. Қазір Үкімет тек есеп береді, сонымен болды. Үкімет басшысын да Парламент алып тастай алмайды. Басқа мемлекеттерде Парламент Президентке де, Үкімет басшысына да сенімсіздік танытса, ол қызметінен кетеді. Бізде де импичмент бар, бірақ оны жариялау мүмкін емес. Ол үшін Мәжілісте үштен екісі дауыс беруі керек. Одан кейін ол Сенатқа келеді. Сенатта да депуттардың үштен екісі дауыс беруі керек. Сонда барып Парламент Президентке, Үкімет басшысына сенімсіздік жариялай алады. Бізде Мәжілісте де, Сенатта да «NurOtan» партиясының өкілдері отыр ғой. Олардың барлығы негізінен биліктің адамдары. Ондай жағдайда ешуақытта импичмент болмайды. Сондықтан можаритарлық тікелей сайлауға қайтадан келу керек. Сонда ғана шын мәніндегі демократиялық мемлекет болады. Партиялық тізім билік партиясын ғана билікке әкеп отыр бізде. Парламентаризм дамып келе жатыр, бірақ оның фундаменталдық принциптері бұрмалануда. Парламенттің алдында Үкімет толық жауап беруі керек. Егер бір нәрсені дұрыс жасамайтын болса Үкімет мүшесін орнынан алып тастау туралы Президентке тікелей шыға алуы керек. Бізде оны Президент бекітеді. Президент қол қоймай үкіметтің ешқандай мүшесін жұмыстан шығармайды. Биліктің өзін қорғайтын айла-әдістері өте көп. Үкіметтің қолындағы тетіктер Парламентке берілмей парламентаризм дамымайды. Халық «қалтадағы Парламент» дейді. Халықтың алдында беделі жоғары емес, оны мойындау керек. Парламент бүкіл әлемдік құбылыс. Бірақ Қазақстанда парламентаризм дамыған елдер принциптеріне сәйкес жұмыс істеп отырған жоқ. Басты кемшілігіміз осында. Парламент қай уақытта толық заңдарды қабылдап, орындалуын бақылайтын жағдайға жетсе, сол кезде толыққанды Парламент болады. Қазір онда бақылау құзыры, бақылау тетіктері жоқ.

– Парламентте барлық саланың өкілдері бар. Бірақ қабылданып жатқан заңдар мен атқарушы билік органдарындағы қаулы-қарарларда түрлі қайшылықтар болып жатыр. Зейнетақы қорындағы қаржыға қатысты мәселе соның нақты дәлелі. Оның себебі неде?
– Бұл да Парламенттің әлсіздігін көрсетеді. Зейнетақы қорындағы ақша ол адамның жеке өзінің қаржысы ғой, жалақыдан жинаған. Осындайда дұрыс шешімдер қабылдау керек. Осындай жағдайлар халықтың билікке деген
сенімінен айырып, арадағы түсінбеушілік тереңдей береді. Ол әлеуметтік наразылықты тудырады. Зейнетақы
қорындағы қаржыны пайдалану принциптерін дұрыстап, заңмен бекітіп, оның орындалуын қатаң бақылап отыру керек еді. Ол болмаған соң түсінбеушілік туып жатыр.
– Мемлекет басшысы көлеңкелі экономикамен күрес бойынша арнайы агенттік құру жайын қозғағаны белгілі.
– Бұл ұйым бізде бұрын да болған. Коррупция күшейіп тұрған кезде бұл ұйым міндетті түрде болуы керек. Ол өзінің функциясын толыққанды атқарып, заңдардың бұзылуын бақылайтын маңызды мемлекеттік мекемеге айналуы тиіс. Бұл біздің байлардың шетелдерге асырып жіберген мүлкін, ақшасын Қазақстанға қайтарумен де айналысуы қажет. Қазір Қазақстан байлығының 50 пайыздан астамы шетелде тұр ғой. Соны қайтарса, әлеуметтік теңдікті қамтамасыз етуге қатысты көптеген мәселелерді шешуге мүмкіндік туады.
– Сот әділдігін қалыптастыруға қатысты заңнама бізде толық жасалып болды ма?
– Сот бізде заң бойынша тәуелсіз. Бірақ аудандық сотқа дейін Президент тағайындайды ғой. Оның қандай қажеттілігі бар. Яғни олар тәуелсіз дегенмен, бәрібір Президенттік Аппаратқа бағынышты. Соның айтқанын еріксіз орындайды. Ал сот пен прокурор заңға ғана бағыну керек. АҚШ сияқты дамыған елдерде сот пен прокурорлар неге ешкімнен қорықпайды? Өйткені оларда заңды дұрыс іске асырса болды. Менің ойымша аудандық, облыстық соттарды Жоғарғы Сот, ал Жоғарғы Сот судьяларын Парламент тағайындау керек. Бұл үшін Жоғарғы Сот мүшесі кетсе, оның орнына үміткерді жергілікті мәслихат ұсынып, Парламент оны дауыс беру арқылы анықтап, Президент бекітуі керек. Мысалы, АҚШ-та Жоғарғы Сот мүшесі қайтыс болса орнына ұсынылатын адам округте, штатта, Парламентте талқыланады да оны тағайындауға Президент қол қояды. Ол өмір бойына сайланған соң жақсы
жалақы алады. Сондықтан тек Конституцияға ғана бағынады. Президент заңды бұзса, бұл қате дейді. Парламенттің өзі де оны бұза алмайды. Бізде Жоғарғы Сот судьясы 5 жылға ғана сайланады. Содан кейін ғой олардың арасында әділдіктің ала жібін аттап, заңнан қиыс кетіп жататындары.
– Сұхбатыңызға рақмет.
Ерлік ЕРЖАНҰЛЫ,
«Заң газеті» 

Комментарий